आचार्य पुष्पदंत आणि आचार्य भूतबलि

दिगंबर जैन परंपरेत आचार्य पुष्पदंत आणि आचार्य भूतबलि यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. हे दोघे महान संत प्रथम शतकातील (ई. स. पहिली शताब्दी) दिगंबर जैन आचार्य होते. त्यांनी जैनागम षट्खंडागम या प्रथम सिद्धान्त ग्रंथाची रचना करून जैन श्रुतज्ञानाचे जतन केले.

या दोन्ही आचार्यांचे जीवन आणि जैन साहित्यातील योगदान खालीलप्रमाणे आहे:
धरसेनाचायसिंशाकडून शिक्षण

• आचार्यांच्या परंपरेनुसार, जेव्हा श्रुतज्ञान हळूहळू लुप्त होत चालले होते, तब सौराष्ट्र (गुजरात) मधील गिरनार पर्वताच्या चंद्रगुफेमध्ये राहणारे आचार्य धरसेन (जे अंग-पूर्वांचे ज्ञान जाणत होते) यांनी दक्षिणापथच्या मुनिसंघाकडे संदेश पाठवून दोन योग्य आणि विनयशील मुनींना पाठवण्याची विनंती केली.
• त्या आदेशानुसार सुबुद्धि आणि नरवाहन नावाच्या दोन मुनींनी गिरनार येथे जाऊन आचार्य धरसेनासकाशात महाकर्मप्रकृति प्राभृताचा अभ्यास केला.
• अभ्यासानंतर गुरु धरसेनांनी त्यांच्या उत्कृष्ट सेवा आणि योग्यतेमुळे त्यांचे नामकरण केले:
• सुबुद्धि मुनी यांचे नाव पुष्पदंत ठेवले.
• नरवाहन मुनी यांचे नाव भूतबलि ठेवले.

'षट्खंडागम' ग्रंथाची रचना
धरसेनाचार्यांकडून ज्ञान प्राप्त करून दोन्ही आचार्य वेगवेगळ्या दिशेने विहार करत पुढे गेले:

• आचार्य पुष्पदंत: यांनी वनवास देशामध्ये (कर्नाटक) जाऊन प्राकृत भाषेमध्ये जवळपास वीसदि सूत्रे (सत्प्ररूपणादी सूत्रे) रचली. आपले आयुष्य अल्प आहे हे जाणून त्यांनी आपला शिष्य जिनपालित याला ते सूत्र देऊन आचार्य भूतबलि यांच्याकडे पाठवले.
• आचार्य भूतबलि: यांनी द्रविड देशात विहार केला होता. जेव्हा जिनपालित ते सूत्र घेऊन त्यांच्याकडे पोहोचला, तेव्हा आचार्य भूतबलि यांनी अत्यंत संतोष व्यक्त केला. त्यानंतर त्यांनी आचार्य पुष्पदंतांच्या सूत्रांना आधार बनवून आणि स्वतःच्या विशुद्ध ज्ञानयोगाने षट्खंडागम या महान सिद्धान्त ग्रंथाची रचना पूर्ण केली.
• षट्खंडागमाचे पहिले ५ खंड आचार्य पुष्पदंत व भूतबलि यांच्या संयुक्त विद्यमाने तयार झाले, तर ६ वा खंड महाबंध हा केवळ आचार्य भूतबलि यांनी रचला.

श्रुतपंचमी पर्व (ऐतिहासिक दिवस)

• ज्या दिवशी षट्खंडागम' ग्रंथाची रचना पूर्ण झाली, तो दिवस जैन परंपरेत श्रुतपंचमी (ज्येष्ठ शुद्ध पंचमी) म्हणून अत्यंत पवित्र पर्व म्हणून साजरा केला जातो.
• या दिवशी जैन समाज जिनागम (शास्त्रे) आणि ज्ञानसाधनेची विशेष पूजा व भक्ती करतो.

महत्त्व

• षट्खंडागम ग्रंथात कर्मांचे प्रकार, त्यांचे बंध, उदय, उपशम आणि निर्जरा याचे अतिशय वैज्ञानिक व तात्विक विवेचन आहे.
• जैन आगमांचे लिखित रूप टिकवून ठेवण्यात आणि पुढच्या पिढीपर्यंत ज्ञान पोहोचवण्यात या दोन आचार्यांचे कार्य भारतीय आध्यात्मिक इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी लिहिलेले आहे.