जैन धर्म व तत्त्वज्ञानातील महत्त्वाच्या संकल्पना

जैन तत्त्वज्ञानानुसार हे जग अनादी आणि अनंत आहे (कोणीही निर्माण केलेले नाही आणि कधीही नष्ट होणार नाही). संपूर्ण विश्व ६ द्रव्यांनी बनले आहे.
द्रव्य म्हणजे ज्याचे अस्तित्व कधीही संपत नाही आणि ज्यात सतत पर्याय (बदल) घडत राहतात.जैन तत्त्वमीमांसा विश्वाचे स्वरूप आणि त्याचा आत्म्याशी (जीव) असलेला परस्परसंबंध स्पष्ट करते. यानुसार, आत्मा हे एक शाश्वत अस्तित्व आहे जे शरीर आणि भौतिक जगापासून वेगळे आहे. त्यांच्यातील याच परस्परसंबंधामुळे पुनर्जन्माचे चक्र (संसार) निश्चित होते.

जैन तत्वज्ञातील कर्म हे एक मूलभूत तत्व आहे. मानवी नैतिक कर्मे ही आत्म्याच्या (जीवाच्या) पुनर्जन्माचा आधार बनतात. आत्मा पुनर्जन्माच्या चक्रात अडकलेला असतो आणि नश्वर जगात (संसार) अडकलेला असतो, जोपर्यंत त्याला अखेरीस मुक्ती (मोक्ष) मिळत नाही. मोक्ष्मार्गाच्या मार्गाचे अनुसरण करून मुक्ती प्राप्त होते.

मोक्षमार्ग : 'मोक्षमार्ग' म्हणजे जन्म-मरणाच्या फेऱ्यांतून, दुःखातून आणि कर्मांच्या बंधनातून कायमची मुक्ती मिळवून आत्म्याच्या शुद्ध स्वरूपात लीन होण्याचा रस्ता. जैन धर्मातील सर्वात प्रमुख ग्रंथ 'तत्वार्थ सूत्र' (आचार्य उमास्वामी) याच्या अगदी पहिल्याच सूत्रात मोक्षमार्गाची व्याख्या दिली आहे:
   "सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः"
अर्थात, सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चरित्र या तिन्हींचा एकत्रित (युगपत्) स्वीकार म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग होय. हे तीन मार्ग वेगळे नसून एकाच नाण्याच्या तीन बाजू आहेत.