प्रवचनसार

प्रवचनसार हा आचार्य कुंदकुंद यांचा शौरसेनी प्राकृत भाषेतील ग्रंथ असून 'प्रवचन' म्हणजे जिनवाणीचा सार यात मांडला आहे. समयसार अध्यात्मप्रधान आहे, तर प्रवचनसारात ज्ञान, ज्ञेय (वस्तुव्यवस्था) आणि चारित्र या तिन्हींचा समन्वय आहे — म्हणून तो जैन तत्त्वज्ञानाचा सर्वांगीण ग्रंथ मानला जातो. आचार्य अमृतचंद्रांच्या 'तत्त्वप्रदीपिका' टीकेनुसार यात २७५ गाथा आणि आचार्य जयसेनांच्या 'तात्पर्यवृत्ती' टीकेनुसार ३११ गाथा आहेत. सोबतच्या PDF मध्ये दोन्ही टीकाकारांची मंगलाचरणे दिली आहेत.

अधिकारनिहाय सारांश

• ज्ञानतत्त्व-प्रज्ञापन अधिकार: तीर्थंकर व पंच परमेष्ठींना नमन करून 'साम्य' (समताभाव) याचा आश्रय घेण्याची प्रतिज्ञा. चारित्र हाच धर्म, धर्म हाच समभाव आणि मोह-क्षोभरहित आत्मपरिणाम म्हणजे समभाव — ही प्रसिद्ध व्याख्या. जीवाचे अशुभ, शुभ व शुद्ध उपयोग आणि त्यांचे फल; शुद्धोपयोगाने प्रकट होणारे इंद्रियरहित अतींद्रिय ज्ञान व सुख; केवलज्ञानाला सर्व द्रव्ये-पर्याय प्रत्यक्ष; ज्ञान ज्ञेयात शिरत नाही तरी सर्व जाणते; इंद्रिय-सुख हे खरे सुख नसून दुःखच आहे; शेवटी मोहक्षयाचा उपाय — जिनोपदिष्ट पदार्थांचे यथार्थ ज्ञान.
• ज्ञेयतत्त्व-प्रज्ञापन अधिकार: वस्तुस्वरूपाचे सूक्ष्म विवेचन — द्रव्य, गुण, पर्याय; सत् हे उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्त; द्रव्याचे स्वरूप-अस्तित्व व सादृश्य-अस्तित्व; सहा द्रव्ये व त्यांचे विशेष गुण; प्रदेश व काल; जीवाचे प्राण; शरीर, वाणी व मन हे पुद्गलाचे; जीव पुद्गलकर्माचा कर्ता नसून स्वतःच्या रागादी भावांचा कर्ता; बंधाचे स्वरूप; शुद्धात्म्याची प्राप्ती हेच ध्येय.
• चरणानुयोग-चूलिका अधिकार: मुनिधर्माचे आचरण — दीक्षेचा विधी, मुनींचे २८ मूलगुण, छेदोपस्थापना, उत्सर्ग व अपवाद मार्गाचा समतोल, आहार-विहाराचा विवेक, युक्ताहार; शुभोपयोगी श्रमणाची वैयावृत्त्य आदी प्रवृत्ती; आगमाचे ज्ञान, श्रद्धान व संयम यांची एकता म्हणजे मोक्षमार्ग; शेवटी पंचरत्न गाथांमध्ये 'श्रमण'चा आदर्श.
• परिशिष्ट (अमृतचंद्राचार्य): आत्मा 'कोणत्या नयाने कसा' हे दाखवणारे ४७ नयांचे विवेचन (द्रव्यनय, पर्यायनय, अस्तित्वनय, नास्तित्वनय, कर्तृनय, अकर्तृनय इत्यादी) — अनेकांत दृष्टीचे उत्तम उदाहरण.

महत्त्व

'समयसार' (अध्यात्म), 'प्रवचनसार' (ज्ञान-ज्ञेय-चारित्र) आणि 'पंचास्तिकाय' (द्रव्यव्यवस्था) यांना एकत्रितपणे कुंदकुंदांची 'प्राभृतत्रयी' किंवा 'नाटकत्रयी' म्हणतात. तत्त्वज्ञान आणि मुनिचर्या दोन्ही एकाच ग्रंथात मिळत असल्याने साधक व विद्वान दोघांसाठी हा ग्रंथ आधारभूत आहे.