तत्त्वज्ञान तरंगिणी

तत्त्वज्ञान तरंगिणी हा भट्टारक ज्ञानभूषण (इ.स. १६ व्या शतकाचा प्रारंभ, वि.सं. १५६० च्या सुमारास) यांनी संस्कृत भाषेत रचलेला अध्यात्म ग्रंथ आहे. संपूर्ण ग्रंथ एकाच केंद्रबिंदूभोवती फिरतो — 'शुद्ध चिद्रूप', म्हणजे शुद्ध चैतन्यस्वरूप आत्मा. 'मी शुद्ध चिद्रूप आहे' या स्मरणाचे, ध्यानाचे आणि त्यात स्थिर होण्याचे महत्त्व विविध अंगांनी समजावत ग्रंथकार साधकाच्या मनात तत्त्वज्ञानाच्या लाटा (तरंग) उमटवतात. ग्रंथ १८ अध्यायांत विभागलेला असून सुमारे ३०० श्लोक आहेत.

अध्यायनिहाय सारांश

• अध्याय १ — शुद्ध चिद्रूपाचे लक्षण: संयोग व संयोगी भावांपासून भिन्न असलेला आपला आत्मा; 'शुद्ध-चित्-रूप' या शब्दांचा अर्थ; त्याच्या प्राप्तीची पात्रता-अपात्रता.
• अध्याय २ — ध्यानात उत्साह: शुद्धात्म्याच्या स्मरणाविना मोक्ष नाही; सर्व ध्यानांत आत्मध्यान श्रेष्ठ; 'मी शुद्ध चिद्रूप आहे' या स्मरणाचे लाभ.
• अध्याय ३ — प्राप्तीचे साधन: देवपूजा, शास्त्रस्वाध्याय इत्यादी साधनांचा अंतिम हेतू आत्मप्राप्ती.
• अध्याय ४ — प्राप्तीची सुलभता: आत्मा स्वतःजवळच असल्याने त्याची प्राप्ती कठीण नाही — केवळ दृष्टी अंतर्मुख करायची आहे.
• अध्याय ५ — पूर्वी प्राप्ती का झाली नाही: अनादी काळापासून परद्रव्यात गुंतल्यामुळे आत्मलाभ राहून गेला.
• अध्याय ६ — स्मरणात निश्चलता: चित्त चंचल न होऊ देता सतत आत्मस्मरण.
• अध्याय ७ — नयांचा आश्रय: व्यवहार व निश्चय नयांचा योग्य उपयोग.
• अध्याय ८ — भेदविज्ञानाची आवश्यकता: शरीर, कर्म व विकारांपासून आत्म्याचे भेदज्ञान.
• अध्याय ९–१० — मोहत्याग व अहंकार-ममकाराचा त्याग: 'मी' व 'माझे' या भ्रमांचा त्याग.
• अध्याय ११ — रुचिवंतांची दुर्मिळता: शुद्धात्म्यात खरी रुची असणारे विरळच.
• अध्याय १२ — एकमेव उपाय: सर्व शास्त्रांचा सार — शुद्ध चिद्रूपाचे ध्यान.
• अध्याय १३ — विशुद्धीची आवश्यकता: परिणामांची शुद्धी.
• अध्याय १४–१५ — शुद्ध चिद्रूप-स्मरण व परद्रव्य-त्याग: स्मरणाचे माहात्म्य आणि परद्रव्यांतील आसक्तीचा त्याग.
• अध्याय १६ — एकांत स्थानाचे महत्त्व: ध्यानासाठी निर्जन, शांत स्थान.
• अध्याय १७ — प्रीती वाढवणारे उपाय: आत्म्याविषयी अनुराग वाढवण्याचे मार्ग.
• अध्याय १८ — प्राप्तीचा क्रम: साधनेचे टप्पे आणि अंतिम आत्मलाभ.

महत्त्व

एकाच ध्येयवाक्याचे सातत्याने मनन करवून घेणारा हा ग्रंथ ध्यान-साधकांसाठी 'मंत्रासारखा' उपयुक्त आहे. सोपी संस्कृत आणि पुनरावृत्तीची शैली यांमुळे तो स्वाध्यायासाठी सुलभ आहे.