मूलाचार

मूलाचार हा आचार्य वट्टकेर यांचा प्राकृत ग्रंथ असून दिगंबर मुनिचर्येचा सर्वांत प्राचीन व प्रमाणभूत ग्रंथ मानला जातो (काही विद्वान वट्टकेर म्हणजे आचार्य कुंदकुंदच असे मानतात). यात सुमारे १,२५० गाथा बारा अधिकारांत आहेत. 'मूल' म्हणजे मुनींचे मूलगुण आणि 'आचार' म्हणजे त्यांचे आचरण. आचार्य वसुनंदी (इ.स. ११–१२ वे शतक) यांची 'आचारवृत्ती' ही संस्कृत टीका प्रसिद्ध आहे. श्वेतांबर परंपरेत आचारांग सूत्राचे जे स्थान आहे, तेच दिगंबर परंपरेत मूलाचाराचे आहे.

अधिकारनिहाय सारांश

1. मूलगुण अधिकार: मुनींचे २८ मूलगुण — पाच महाव्रते, पाच समिती, पाच इंद्रियनिरोध, सहा आवश्यक (सामायिक, स्तव, वंदना, प्रतिक्रमण, प्रत्याख्यान, कायोत्सर्ग), केशलोच, अचेलकत्व, अस्नान, भूमिशयन, अदंतधावन, उभे राहून आहार (स्थितिभोजन) व एकभुक्ती; त्यांचे फल.
2. बृहत्-प्रत्याख्यान (संस्तरस्तव) अधिकार: दुश्चरित व उपधीचा त्याग; सर्व जीवांशी वैरत्याग व क्षमायाचना; 'जीव सदा एकटा'; आलोचना, निंदा, गर्हा; मरणाचे प्रकार — बालमरण व पंडितमरण; कंदर्प, आभियोग्य इत्यादी अशुभ भावनांचा त्याग; परिणामशुद्धीचे उपाय; निर्यापकाचार्याची आवश्यकता.
3. संक्षेप-प्रत्याख्यान अधिकार: आकस्मिक मरणप्रसंगी घ्यावयाचे संक्षिप्त प्रत्याख्यान.
4. समाचार अधिकार: मुनींचा दैनंदिन व्यवहार — इच्छाकार, मिथ्याकार, तथाकार, आसिका, निषेधिका, आपृच्छा, प्रतिपृच्छा इत्यादी दहा 'औधिक' समाचार आणि पदविभागी समाचार; आर्यिकांचे आचरण.
5. पंचाचार अधिकार: दर्शनाचार, ज्ञानाचार, चारित्राचार, तपाचार व वीर्याचार यांचे सविस्तर वर्णन.
6. पिंडशुद्धी अधिकार: आहाराचे उद्गम, उत्पादन व एषणा दोष; आहार घेण्याची कारणे व न घेण्याची कारणे; आहारशुद्धीचे नियम.
7. षडावश्यक अधिकार: सहा आवश्यकांचे अर्थ, विधी व दोष — वंदनेचे ३२ दोष, कायोत्सर्गाचे दोष इत्यादी.
8. द्वादशानुप्रेक्षा अधिकार: बारा भावनांचे चिंतन.
9. अनगार-भावना अधिकार: लिंगशुद्धी, व्रतशुद्धी, वसतीशुद्धी, विहारशुद्धी, भिक्षाशुद्धी, ज्ञानशुद्धी, उज्झनशुद्धी (शरीर-ममत्वत्याग), वाक्यशुद्धी, तपशुद्धी व ध्यानशुद्धी — आदर्श अनगाराचे दहा शुद्धींतून चित्रण; इंद्रियजय व मनोनिग्रहाचे दृष्टांत.
10. समयसार अधिकार: चारित्राचा सार — वैराग्य, ज्ञान व संयम यांचा समन्वय.
11. शीलगुण अधिकार: अठरा हजार शील व चौऱ्याऐंशी लाख उत्तरगुणांची गणना.
12. पर्याप्ती अधिकार: सहा पर्याप्ती, जीवांचे भेद, शरीर, आयू, गती-आगती इत्यादी करणानुयोगी विषय.

टीप: सोबतच्या PDF मध्ये मूलगुण, बृहत्-प्रत्याख्यान, समाचार आणि अनगार-भावना या अधिकारांतील निवडक गाथा आहेत; संपूर्ण ग्रंथ नाही.