ज्ञानार्णव

ज्ञानार्णव (योगप्रदीप) हा आचार्य शुभचंद्र (इ.स. ११ वे शतक) यांचा संस्कृत भाषेतील ध्यान व योगशास्त्रावरील सर्वांत विस्तृत दिगंबर ग्रंथ आहे. यात सुमारे २,२०० श्लोक सुमारे ३९ प्रकरणांत (सर्गांत) आहेत. 'ज्ञानाचा सागर' असे नाव असलेल्या या ग्रंथाचा आचार्य हेमचंद्रांच्या 'योगशास्त्रा'वर स्पष्ट प्रभाव दिसतो. बारा भावनांपासून सुरुवात करून व्रत, कषायविजय, मनोनिग्रह आणि शेवटी धर्मध्यान व शुक्लध्यानापर्यंतचा साधनेचा संपूर्ण प्रवास यात मांडला आहे.

प्रकरणनिहाय सारांश (मुख्य विभाग)

• पीठिका: परमात्मा व पूर्वाचार्यांचे स्मरण; ग्रंथाचे प्रयोजन — संसारदुःखातून सुटण्यासाठी ध्यान.
• द्वादश भावना: अनित्य, अशरण, संसार, एकत्व, अन्यत्व, अशुचि, आस्रव, संवर, निर्जरा, धर्म, लोक व बोधिदुर्लभ यांचे काव्यमय चिंतन — 'भावनांच्या अभ्यासाने कषायाग्नी शमतो, राग विरघळतो आणि बोधदीप उजळतो'.
• ध्यानाची पूर्वतयारी: ध्यानाचे लक्षण, ध्याता (ध्यान करणाऱ्याची योग्यता), ध्येय व फल; गृहस्थावस्थेत पूर्ण ध्यान का कठीण.
• रत्नत्रय व पाच महाव्रते: सम्यग्दर्शन व ज्ञानाचे स्वरूप; अहिंसा, सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य (कामदोष, स्त्रीसंसर्ग, वृद्धसेवा) व अपरिग्रह; आशा-तृष्णेचा त्याग.
• कषाय व इंद्रियविजय: क्रोध, मान, माया, लोभ यांचा जय; इंद्रियनिग्रह; मनोव्यापार; राग-द्वेषाचा त्याग; साम्यभाव — समताच ध्यानाचा प्राण.
• अशुभ ध्यान: आर्तध्यान व रौद्रध्यानाचे भेद व त्याग.
• ध्यानाची साधने: ध्यानासाठी योग्य व अयोग्य स्थाने; आसने; प्राणायाम (पवनजय), प्रत्याहार व धारणा — यांचे सविस्तर वर्णन व त्यांची मर्यादा.
• धर्मध्यान: आज्ञाविचय, अपायविचय, विपाकविचय व संस्थानविचय; संस्थानविचयाचे चार प्रकार — पिंडस्थ (पार्थिवी, आग्नेयी, मारुती, वारुणी व तत्त्वरूपवती या पाच धारणा), पदस्थ (मंत्रपदांचे ध्यान — णमोकार, ॐ, अर्हं इत्यादी), रूपस्थ (समवसरणस्थ अरिहंतांचे ध्यान) व रूपातीत (निराकार सिद्धस्वरूपाचे ध्यान).
• शुक्लध्यान व मोक्ष: शुक्लध्यानाचे चार भेद, केवलज्ञान आणि सिद्ध अवस्था.

टीप: सोबतच्या PDF मध्ये ग्रंथाची पीठिका व द्वादश भावना हे प्रारंभीचे भाग आहेत.