पद्मपुराण

पद्मपुराण (पद्मचरित) हे आचार्य रविषेण यांनी संस्कृत भाषेत रचलेले जैन रामायण आहे. ग्रंथाच्या प्रशस्तीनुसार त्याची रचना वीर निर्वाण संवत १२०३ म्हणजे सुमारे इ.स. ६७७ मध्ये पूर्ण झाली. यात १२३ पर्व आणि सुमारे १८,००० श्लोक आहेत. आचार्य विमलसूरींच्या प्राकृत 'पउमचरिय' ग्रंथाची कथा रविषेणांनी विस्तृत व काव्यमय रूपात संस्कृतमध्ये मांडली. जैन परंपरेत राम हे आठवे बलभद्र असून त्यांना 'पद्म' या नावाने ओळखले जाते, म्हणून ग्रंथाचे नाव 'पद्मपुराण'. अठराव्या शतकात पं. दौलतराम कासलीवाल यांनी केलेली हिंदी वचनिका विशेष लोकप्रिय आहे.

कथेची सुरुवात

राजा श्रेणिकाच्या मनात शंका येते — रावणासारखा विद्वान व पराक्रमी पुरुष खरोखर 'राक्षस' होता का, आणि हनुमान, सुग्रीव हे खरोखर वानर होते का? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी गौतम गणधर संपूर्ण रामकथा सांगतात. यातून ग्रंथाची मूलभूत दृष्टी स्पष्ट होते: राक्षस व वानर हे पशू किंवा असुर नसून विद्याधर मानवांचे वंश होते.

प्रमुख पर्वे व त्यांतील विषय

• पर्व १–८ (पार्श्वभूमी व वंश): विषयसूची, श्रेणिकाची शंका, विद्याधर लोक, ऋषभदेवांचे माहात्म्य; राक्षसवंश व वानरवंश (राक्षसद्वीप व वानर-ध्वजचिन्हामुळे पडलेली नावे); दशाननाचा जन्म — बालपणी नऊ मण्यांच्या हारात त्याचे मुख नऊ ठिकाणी प्रतिबिंबित झाल्याने 'दशानन' हे नाव; विद्यासिद्धी.
• पर्व ९–१४ (रावणाचा उदय): वालीचे वैराग्य व निर्वाण, राजा सहस्ररश्मी व अनरण्य यांची दीक्षा, राजा मरुत्वाच्या हिंसक यज्ञाचा विध्वंस, इंद्र विद्याधराचा पराभव; अनंतबल केवलींच्या उपदेशाने रावणाने 'इच्छा नसलेल्या परस्त्रीचा स्वीकार करणार नाही' असा नियम घेतला.
• पर्व १५–१९ (हनुमान व रावणाचे साम्राज्य): अंजनासुंदरी व पवनंजय यांचा विवाह, वियोग व पुनर्मिलन; हनुमानाचा जन्म; रावणाचे साम्राज्य.
• पर्व २०–३२ (राम-जन्म ते वनगमन): तीर्थंकरादींचे भव, भगवान मुनिसुव्रतनाथ; राजा दशरथ, कैकयीला वरदान; राम, लक्ष्मण, भरत व शत्रुघ्न यांचा जन्म; सीता व भामंडल यांचा (जुळे भावंडे म्हणून) जन्म; म्लेच्छांचा पराभव, स्वयंवर; दशरथाचे वैराग्य व दीक्षा, रामाचे वनगमन व भरताचा राज्याभिषेक.
• पर्व ३३–४४ (वनवास): वज्रकर्ण, वालिखिल्य, कपिल, वनमाला, अतिवीर्य, जितपद्मा यांचे प्रसंग; देशभूषण-कुलभूषण मुनींवरील उपसर्ग दूर करणे व त्यांना केवलज्ञान; जटायू पक्षी, दंडकवनातील निवास, शंबूक वध आणि सीताहरण.
• पर्व ४५–७६ (लंका युद्ध): सुग्रीव भेट व साहसगतीचा वध, लक्ष्मणाने कोटिशिला उचलणे, हनुमानाचे लंकेत जाणे; युद्ध, लक्ष्मणाला शक्ती लागणे व विशल्येमुळे मुक्तता; रावणाने शांतिजिनालयात बहुरूपिणी विद्या साधली; फाल्गुन अष्टाह्निका महोत्सव; लक्ष्मणाला चक्ररत्न प्राप्त होऊन त्याच चक्राने लक्ष्मण (नारायण) यांच्या हस्ते रावणवध.
• पर्व ७७–९४ (अयोध्येत पुनरागमन): इंद्रजित, कुंभकर्ण आदींची दीक्षा, सीतेचे पुनर्मिलन, अयोध्या वर्णन; त्रिलोकमंडन हत्तीचा प्रसंग व पूर्वभव; भरत व कैकयी यांची दीक्षा, भरताचे निर्वाण; शत्रुघ्नाकडून मधुसुंदराचा वध, मथुरेवरील उपसर्ग सप्तर्षी मुनींच्या प्रभावाने दूर होणे.
• पर्व ९५–१०८ (सीता परित्याग व दीक्षा): लोकापवादामुळे सीतेचा त्याग, लवणांकुश (लव-कुश) यांचा जन्म, दिग्विजय व रामाशी युद्ध, पितापुत्र मिलन; सीतेची अग्निपरीक्षा व त्यानंतर आर्यिका दीक्षा; सकलभूषण केवलींचा उपदेश व रामादिकांचे पूर्वभव.
• पर्व १०९–१२३ (मोक्ष): भामंडलाचा परलोकगमन, हनुमानाचे वैराग्य व निर्वाण; लक्ष्मणाचा मृत्यू, रामाचा शोक व बिभीषणाचे संबोधन; रामाची दीक्षा, केवलज्ञान आणि तुंगीगिरीवरून निर्वाण.

वाल्मीकी रामायणापेक्षा वेगळेपण

• रावण दहा तोंडांचा राक्षस नसून विद्वान, जिनभक्त विद्याधर राजा आहे; त्याचे पतन परस्त्रीच्या आसक्तीमुळे होते.
• रावणवध राम नव्हे तर लक्ष्मण (नारायण) करतात; अहिंसक, मोक्षगामी राम (बलभद्र) यांच्या हातून हिंसा दाखवली जात नाही.
• प्रत्येक पात्राचे पूर्वभव सांगून कर्मसिद्धांताच्या आधारे घटनांचे स्पष्टीकरण दिले आहे.
• कथेचा शेवट युद्धात नव्हे तर वैराग्यात होतो — राम, हनुमान, भरत मोक्षाला जातात आणि सीता आर्यिका होऊन तपाच्या फलाने अच्युत स्वर्गात प्रतींद्र होते.

भारतीय रामकथा परंपरेतील हा एक अत्यंत महत्त्वाचा व प्राचीन ग्रंथ असून काव्यसौंदर्य आणि धर्मोपदेश यांचा सुंदर संगम आहे.