महावीर पुराण

महावीर पुराण हे भट्टारक सकलकीर्ती (इ.स. १५ वे शतक) यांनी संस्कृतमध्ये रचलेल्या 'श्री वीरवर्धमान चरित' या ग्रंथाचे प्रचलित नाव आहे. सकलकीर्ती हे गुजरात-राजस्थानच्या वागड प्रदेशातील प्रभावी दिगंबर भट्टारक होते; त्यांनी पुराणे, चरित्रे, श्रावकाचार व अध्यात्म अशा विविध विषयांवर तीसहून अधिक ग्रंथ रचले. या ग्रंथात चोविसावे तीर्थंकर भगवान महावीर यांचे पूर्वभव, पंचकल्याणक, उपदेश आणि निर्वाण यांचे सविस्तर वर्णन १९ अधिकारांत केले आहे. कथा पूर्वाचार्यांच्या (विशेषतः उत्तरपुराणाच्या) परंपरेला अनुसरून सांगितली आहे.

अधिकारनिहाय विषय

1. मंगलाचरण: इष्टदेवांना नमस्कार, वक्ता व श्रोत्यांची लक्षणे.
2. पुरूरवा आदी पूर्वभव: पुरूरवा भिल्लाने मुनिराजांच्या उपदेशाने मांसत्याग केला — येथून महावीरांच्या जीवाच्या आत्मविकासाला सुरुवात; पुढे भरतपुत्र मरीची म्हणून जन्म व मिथ्यामताचा प्रवर्तक होणे.
3. त्रिपृष्ठ नारायण: विविध भवांनंतर प्रथम नारायण त्रिपृष्ठ म्हणून जन्म आणि भोगासक्तीचे दुष्परिणाम.
4. सिंह आदी सात भव: सिंहाच्या भवात दोन चारण मुनींच्या उपदेशाने सम्यक्त्वाची प्राप्ती — जैन कथांमधील एक प्रसिद्ध वळण.
5. देव आदी उत्तम चार भव: सम्यक्त्वानंतरचे उत्तरोत्तर उन्नत भव (राजा हरिषेण आदी).
6. नंदराजाचे तप: राजा नंदाने प्रोष्ठिल मुनींकडे दीक्षा घेऊन सोळा कारण भावनांनी तीर्थंकर प्रकृतीचा बंध केला; अच्युत स्वर्गात इंद्रपद.
7. गर्भावतार: विदेह देशातील कुंडपूर नगरीत राजा सिद्धार्थ व राणी प्रियकारिणी (त्रिशला) यांच्या येथे अवतरण, सोळा स्वप्ने व गर्भकल्याणक.
8. वर्धमानांचा जन्म: देवींकडून मातेची सेवा, तीर्थंकरांचा जन्म आणि इंद्राने बालकाला सुमेरू पर्वतावर नेणे.
9. जन्माभिषेक: पांडुक शिलेवर क्षीरसागराच्या जलाने अभिषेक, इंद्राचे तांडव नृत्य व नामकरण.
10. वैराग्य प्रकरण: कुमारावस्थेतच संसाराविषयी वैराग्याची उत्पत्ती.
11. अनुप्रेक्षा चिंतन: अनित्य, अशरण, संसार आदी बारा अनुप्रेक्षांचे (भावनांचे) सविस्तर चिंतन.
12. दीक्षा कल्याणक: तिसाव्या वर्षी गृहत्याग, जिनदीक्षा व बारा वर्षांची कठोर तपश्चर्या, उपसर्ग-परीषह सहन.
13. केवलज्ञानाची उत्पत्ती: ऋजुकूला नदीतीरी जृंभिका ग्रामाजवळ घातिकर्मांचा क्षय होऊन केवलज्ञान.
14. समवसरण रचना: देवांचे आगमन आणि समवसरणाची भव्य रचना.
15. गौतम स्वामींचे आगमन: इंद्रभूती गौतमांचा मानस्तंभ पाहताच गर्वभंग, भगवंतांची स्तुती व गणधरपद; त्यानंतर दिव्यध्वनीचा आरंभ.
16. गौतम गणधरांचे प्रश्न: गौतमांच्या प्रश्नांच्या उत्तरात सात तत्त्वांचे विवेचन.
17. प्रश्नमालेची उत्तरे: गौतम स्वामींनी विचारलेल्या प्रश्नमालेची सविस्तर उत्तरे — कोणत्या कर्माचे कोणते फल मिळते, इत्यादी.
18. भगवंतांचा धर्मोपदेश: श्रावकधर्म, मुनिधर्म व मोक्षमार्गाचा उपदेश.
19. भगवंतांचे निर्वाण: राजा श्रेणिक व अभयकुमार यांची भवावली, तीस वर्षांचा विहार आणि पावापुरीहून निर्वाण; ग्रंथ लिहिणे-लिहविणे यांच्या (ज्ञानदानाच्या) महिमेने ग्रंथाची सांगता.

महत्त्व

एका भिल्लापासून तीर्थंकरापर्यंतचा महावीरांच्या जीवाचा प्रवास हा या ग्रंथाचा गाभा आहे — पतन आणि उत्थान दोन्ही कर्माधीन आहेत आणि सम्यक्त्व मिळाल्यावर आत्मा निश्चितपणे मोक्षाकडे वाटचाल करतो, हा संदेश यातून मिळतो. बारा अनुप्रेक्षा, सात तत्त्वे आणि गौतम स्वामींची प्रश्नोत्तरे यांमुळे हा ग्रंथ चरित्राबरोबरच तत्त्वज्ञानाचाही सुबोध स्रोत आहे. मूळ संस्कृत ग्रंथाचा हिंदी अनुवाद सोबतच्या PDF मध्ये उपलब्ध आहे.