अनंत चतुर्दशी

जैन परंपरेत अनंत चतुर्दशी (भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशी) हा दिवस केवळ एका उत्सवापुरता मर्यादित नसून तो दश लक्षण पर्वाचा (दशलक्षण धर्माचा) सर्वात पवित्र आणि मुख्य दिवस (१० वा दिवस) मानला जातो. या दिवशी आत्म्याच्या सर्व कर्मांचा क्षय करून 'अनंत' सुखाची आणि मोक्षाची प्राप्ती करण्याचा मुख्य हेतू असतो.

'उत्तम ब्रह्मचर्य' धर्माबाबत विशेष 

• दशलक्षण पर्वाच्या १० व्या दिवशी आत्म्याच्या उत्तम ब्रह्मचर्य या १० व्या धर्माचे चिंतन, पूजन आणि ध्यान केले जाते.
• आध्यात्मिक अर्थ: 'ब्रह्मणि चरति इति ब्रह्मचर्यम्' — म्हणजेच स्वतःच्या शुद्ध चेतन आत्मरूपात (ब्रह्मात) लीन असणे.
• केवल बाह्य विषयांचा किंवा स्त्री-पुरुष संसर्गाचा त्याग करणे एवढेच नव्हे, तर सर्व प्रकारच्या इंद्रियवासना, अशुद्ध विचार आणि काया-मन-वचनाच्या विकारांचा त्याग करून आत्म्यात स्थिर होणे म्हणजे उत्तम ब्रह्मचर्य धर्म होय.

१२ वे तीर्थंकर भगवान वासुपूज्य मोक्ष कल्याणक

• १२ वे तीर्थंकर भगवान वासुपूज्य स्वामी यांना अनंत चतुर्दशीच्याच पावन तिथीला चंपापूरी (बिहार) येथून मोक्ष (निर्वाण) प्राप्त झाला होता.

• या दिवशी सर्व जिनालयांमध्ये (जैन मंदिरात) भगवान वासुपूज्य स्वामींची विशेष पूजा केली जाते.
• भगवान महावीरांच्या निर्वाण दिनाप्रमाणेच (दिवाळीप्रमाणे) या दिवशीही भगवंताच्या मोक्ष गमाच्या स्मरणात मंदिरात भक्तिभावाने निर्वाण लाडू अर्पण केला जातो.

'अनंत' शब्दाचा जैन तत्त्वज्ञानातील अर्थ: जैन दर्शनात 'अनंत' या शब्दाला अत्यंत सूक्ष्म आणि आध्यात्मिक अर्थ आहे:

• अनंत चतुष्टय: जेव्हा आत्मा सर्व कर्मांचा पूर्णपणे नाश करतो, तेव्हा त्याला मोक्षात चार अनंत गुण प्राप्त होतात — अनंत ज्ञान, अनंत दर्शन, अनंत सुख आणि अनंत वीर्य (शक्ती).
• अनंत चतुर्दशीचा दिवस श्रावकाला आणि मुनींना या 'अनंत सुखाची' आणि शाश्वत मोक्षपदाची आठवण करून देतो.

अनंत चतुर्दशीचे दैनिक आचरण आणि विधी

• प्रोषधोपवास (पूर्ण उपवास): अनेक श्रावक आणि श्राविका या दिवशी पूर्ण उपवास करतात. पाण्याचाही त्याग करून किंवा केवळ प्रासुक (उकळलेले) पाणी घेऊन दिवसभर साधना करतात.
• विशेष दशलक्षण विधान व सिद्धचक्र पूजा: मंदिरात सकाळी भव्य जिनाभिषेक, शांतीधारा, १० धर्मांचे सामूहिक पठण आणि सिद्ध चक्र विधान मांडून महापूजा केली जाते.
• रात्री जागरण व शास्त्र स्वाध्याय: संध्याकाळी आरतीनंतर रात्रभर मंदिरांमध्ये ग्रंथांचे पठण, भजन आणि आत्मचिंतन केले जाते.

---

### ५. पर्वाची सांगता आणि क्षमावाणीची पूर्वतयारी

अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी १० दिवसांच्या कडक संयम, तप आणि उपवासाची यशस्वी सांगता होते. या दिवशी आत्म्याला संपूर्ण विकारांपासून मुक्त करून निष्पाप बनवले जाते, जेणेकरून दुसऱ्या दिवशी (प्रतिपदेला) येणाऱ्या **'क्षमावाणी पर्वाच्या'** दिवशी सर्व जिवांकडे मनापासून **"उत्तम क्षमा"** मागता यावी.