अष्टाह्निका पर्व (आषाढ)
अष्टाह्निका पर्व हा दिगंबर जैन परंपरेतील अत्यंत प्राचीन, पवित्र आणि
महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक उत्सव आहे. हा सण वर्षातून ३ वेळा येतो आणि
प्रत्येक वेळी ८ दिवस साजरा केला जातो. हा काळ पूर्णपणे आत्मचिंतन, उपवास,
पूजा आणि नंदीश्वर द्वीपाची भक्ति करण्यासाठी समर्पित असतो.
अष्टाह्निका पर्वाचा काळ (तिथी)
जैन पंचांगानुसार हा पर्व वर्षातील ३ मुख्य ऋतूंमध्ये (आषाढ, कार्तिक आणि फाल्गुन) शुक्ल पक्षातील अष्टमी ते पूर्णिमा (८ दिवस) साजरा केला जातो:
अष्टाह्निका पर्व हा बाह्य अडंबर किंवा मनोरंजनाचा उत्सव नसून इंद्रिय निग्रह आणि कर्म निर्जरा करण्याचा काळ आहे. अकृत्रिम जिनालयांचे स्मरण केल्याने आत्म्यात वीतराग भाव प्रकट होतो आणि संसार परिभ्रमणाचा नाश होतो.
अष्टाह्निका पर्वाचा काळ (तिथी)
जैन पंचांगानुसार हा पर्व वर्षातील ३ मुख्य ऋतूंमध्ये (आषाढ, कार्तिक आणि फाल्गुन) शुक्ल पक्षातील अष्टमी ते पूर्णिमा (८ दिवस) साजरा केला जातो:
- आषाढ अष्टाह्निका: आषाढ शुद्ध अष्टमी ते आषाढ पूर्णिमा.
- कार्तिक अष्टाह्निका: कार्तिक शुद्ध अष्टमी ते कार्तिक पूर्णिमा.
- फाल्गुन अष्टाह्निका: फाल्गुन शुद्ध अष्टमी ते फाल्गुन पूर्णिमा.
जैन भूगोल आणि तिलोयपण्णत्ती ग्रंथांनुसार:
अठ्ठाहिआसु एसेसु देवाणंदं कुणंति जणयाणं ।
णंदीसरम्हि दीवे जिणिंदगेहाणि पूजंती ॥ -- तिलोयपण्णत्ती
णंदीसरम्हि दीवे जिणिंदगेहाणि पूजंती ॥ -- तिलोयपण्णत्ती
अर्थ: अष्टाह्निका पर्वात इंद्रादी देव अत्यंत आनंदाने नंदीश्वर द्वीपात जाऊन तेथील जिनेन्द्र गृहांची (मंदिरांची) पूजा करतात.
- अकृत्रिम जिनालये: मध्यलोकात नंदीश्वर द्वीप नावाचा ८ वा द्वीप आहे, जिथे मानवांची गती नाही (माणूस तिथे जाऊ शकत नाही). तिथे ५२ अकृत्रिम (स्वयंभू/अविनाशी) जिन मंदिरे आहेत.
- देवांची पूजा: या ८ दिवसांत स्वर्गातील चारही निकायांचे (भवनवासी, व्यंतर, ज्योतिष्क, वैमानिक) इंद्रादी देव-देवी नंदीश्वर द्वीपात जाऊन अकृत्रिम जिनालयांमधील जिनेन्द्र भगवंतांच्या मूर्तींचा भव्य अष्टद्रव्याने महापूजा व अष्टाह्निका महोत्सव करतात.
- श्रावकांची भावपूजा: मानव नंदीश्वर द्वीपापर्यंत जाऊ शकत नसल्यामुळे, पृथ्वीवरील श्रावक या ८ दिवसांत मंदिरात सिद्धचक्र विधान किंवा नंदीश्वर विधान' मांडून तिथेच भावपूजेद्वारे नंदीश्वर द्वीपातील अकृत्रिम जिनालयांना वंदना करतात.
- अष्टाह्निका पर्वाच्या ८ दिवसांत श्रावकांनी खालील नियमांचे पालन करावे:
- सिद्धचक्र / नंदीश्वर विधान: जिनालयांमध्ये ८ दिवस सलग विशेष सिद्धचक्र महामंडळ विधान किंवा नंदीश्वर अष्टाह्निका पूजनाचे आयोजन केले जाते.
- तप व व्रत: या ८ दिवसांत शक्तीनुसार उपवास, एकासन किंवा एकभुक्त (एक वेळ जेवण) केले जाते.
- स्वाध्याय व ध्यान: 'णमोकार मंत्राचा' जप, सामायिक आणि आगम ग्रंथांचा स्वाध्याय केला जातो.
- कंदमूळ व हिरव्या भाज्यांचा त्याग: अनेक श्रावक या ८ दिवसांत कंदमूळ (कांदे, बटाटे इ.) आणि सचित्त अन्नाचा पूर्ण त्याग करतात.
- संयम व ब्रह्मचर्य: कौटुंबिक भोगांपासून दूर राहून ब्रह्मचर्याचे पालन केले जाते.
अष्टाह्निका पर्व हा बाह्य अडंबर किंवा मनोरंजनाचा उत्सव नसून इंद्रिय निग्रह आणि कर्म निर्जरा करण्याचा काळ आहे. अकृत्रिम जिनालयांचे स्मरण केल्याने आत्म्यात वीतराग भाव प्रकट होतो आणि संसार परिभ्रमणाचा नाश होतो.