उत्तम शौच

भाद्रपद शुक्ल अष्टमी

दिगंबर जैन परंपरेत दशलक्षण महापर्वाचा चौथा दिवस हा उत्तम शौच धर्म म्हणून साजरा केला जातो. आत्म्याला अधिक निर्मळ बनवण्यासाठी लोभ कषायाचा त्याग करून उत्तम शौच धर्माची आराधना केली जाते.

शौच या शब्दाचा अर्थ स्वच्छता, पवित्रता किंवा शुचिता असा होतो. जैन तत्त्वज्ञानानुसार बाह्य शरीराच्या स्वच्छतेपेक्षा भाव-शुचिता म्हणजेच आत्म्याची अंतर्गत मनाची शुद्धी ही खरी शौच मानली जाते.

लोभाभावे शुचित्वं शौचम्। -- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: लोभाचा पूर्णपणे अभाव असणे म्हणजेच खरी शुचिता किंवा शौच धर्म होय.

उत्तम शौच धर्म मन आना, लोभ विदा कर हू शुचि ज्ञाना। --दशलक्षण धर्म पूजा
अर्थ: लोभाचा त्याग करून आपल्या ज्ञानाला आणि मनाला पवित्र करणे हाच उत्तम शौच धर्म आहे.)*

उत्तम शौच धर्माचे मुख्य पैलू

लोभाचा त्याग (अलोभ): लोभ हा सर्व पापांचा बाप मानला जातो (लोभ पाप का बाप है). वस्तू, संपत्ती, पैसा किंवा भोगांची तीव्र लालसा (तृष्णा) सोडणे म्हणजे उत्तम शौच.
अंतर्मनाची शुद्धी: बाह्य शरीर पाण्याने स्वच्छ होते, परंतु मन लोभाच्या आणि तृष्णेच्या मळाने भरलेले असेल तर आत्मा शुद्ध होऊ शकत नाही. अंतःकरणाची पवित्रता म्हणजेच शौच धर्म.
संतोष भाव: प्राप्त असलेल्या परिस्थितीत आनंदी राहणे आणि 'जे आहे ते पुरेसे आहे' ही भावना (संतोष) बाळगणे हा या धर्माचा मूळ गाभा आहे.

लोभाचे विविध प्रकार आणि त्यांचा त्याग
शौच धर्माचा ताबा घेणाऱ्या लोभ कषायाचे प्रामुख्याने तीन स्तर मानले जातात, ज्यांचा त्याग करणे आवश्यक आहे:

लोभाचा प्रकार	स्वरूप	शौच धर्माचा दृष्टीकोन
१. जीवनोपयोगी वस्तूंचा लोभ	अन्न, वस्त्र, निवारा या मूलभूत गोष्टींबद्दल अतीव आसक्ती बाळगणे.	गरजेपुरत्या गोष्टींचा स्वीकार करून अनावश्यक संग्रह टाळणे.
२. परिग्रह (संपत्ती) लोभ	धन, दौलत, जमीन, सोने-चांदी यांचा सतत साठा करत राहण्याची बुद्धी.	परिग्रहाची मर्यादा निश्चित करणे (परिग्रह प्रमाण व्रत).
३. शरीर आणि जीवन लोभ	स्वतःच्या शरीरावर अतीव प्रेम असणे आणि मरणाची भीती वाटणे.	शरीर नश्वर असून आत्मा अजर-अमर आहे हे ओळखणे.

शौच धर्म प्रकट करण्याचे मुख्य आधार (तत्वचिंतन)

तृष्णा ही अग्नीसारखी आहे: लोभाची अग्नी जेवढे इंधन (वस्तू) टाकू तेवढी अधिक भडकते. वस्तू मिळाल्याने लोभ शांत होत नाही, तर समाधानाने शांत होतो.
असंग्रह वृत्ती: जगात कितीही संपत्ती गोळा केली तरी मृत्यूनंतर एक सुईसुद्धा सोबत नेता येत नाही, हे चिंतन करणे.
अशुचि भावना: हे शरीर स्वतः अपवित्र आहे; ते बाह्य पाण्याने किंवा साबणाने कधीही पूर्ण शुद्ध होऊ शकत नाही. आत्म्याची सम्यक दर्शन-ज्ञान-चारित्राची पवित्रताच शरीराला आणि आत्म्याला खऱ्या अर्थाने पावन करते.

व्यावहारिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व

आध्यात्मिक महत्त्व: लोभ सुटल्यामुळे कर्माचा बंध थांबतो आणि आत्म्याची खरी निर्मळता प्रकट होऊन मोक्ष मार्ग सुलभ होतो.
व्यावहारिक महत्त्व: आज जगात चाललेले भ्रष्टाचार, चोरी, फसवणूक आणि शोषण या सर्वांचे मूळ 'लोभ' आहे. उत्तम शौच धर्माचे पालन केल्यास समाजात प्रामाणिकपणा, शांतता आणि नैतिक मूल्ये वाढीस लागतात.

थोडक्यात सांगायचे तर: पाण्यात पोहणारा माणूस जसा कपडे सुके ठेवण्याचा प्रयत्न करतो, तसेच संसारात राहूनही वस्तू व संपत्तीपासून मन अलिप्त ठेवणे आणि संतोषाची अमूल्य दौलत मिळवणे म्हणजेच उत्तम शौच धर्म होय.

पुढे: उत्तम आर्जव →