उत्तम संयम धर्म

संयम धर्माचे अंग आणि घटक
संयम धर्माचे पूर्ण पालन करण्यासाठी मुनी आणि श्रावक खालील गोष्टींचा आश्रय घेतात:
५ समिती (प्रवृत्तीवर नियंत्रण):

• ईर्या समिती: चालताना पाहून आणि काळजीपूर्वक चालणे.
• भाषा समिती: हिंसारहित, सत्य व प्रिय बोलणे.
• एषणा समिती: निर्दोष व शुद्ध आहार घेणे.
• आदान-निक्षेपण समिती: वस्तू उठवताना किंवा ठेवताना पाहून ठेवणे.
• प्रतिष्ठापन (उत्सर्ग) समिती: मल-मूत्र त्याग एकांत व जीवजंतू नसलेल्या जागी करणे.

३ गुप्ती (निवृत्ती/पूर्ण नियंत्रण):
मन, वचन आणि काया यांच्या अयोग्य हालचालींवर पूर्णपणे बंदी घालून त्यांना आत्मज्ञानात स्थिर करणे.

व्यावहारिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व

• आध्यात्मिक महत्त्व: संयमामुळे नवीन कर्मांचा येणारा ओघ (आस्रव) रोखला जातो (संवर होतो). संयम हा मोक्षरुपी मंदिराचा मुख्य दरवाजा मानला जातो.
• व्यावहारिक महत्त्व: असंयमी जीवन रोगांना, तणावाला आणि विनाशाला आमंत्रण देते; तर संयमित जीवन माणसाला निरोगी, शांत आणि दीर्घायुषी बनवते.

थोडक्यात सांगायचे तर: जशी धरणाचे पाणी अडवल्याने वीज निर्माण होते, तसेच मन आणि इंद्रियांच्या शक्तीला असंयमापासून रोखून आत्म्याकडे वळवले की मोक्षाची प्राप्ती होते. स्वतःवर विजय मिळवणे हाच उत्तम संयम धर्माचा मूळ संदेश आहे.