उत्तम त्याग धर्म
दशलक्षण महापर्वाचा आठवा दिवस हा उत्तम त्याग धर्म म्हणून साजरा केला जातो. अंतरंग व बाह्य परिग्रहावरील (ममत्वावरील) पकड पूर्णपणे ढिली करण्यासाठी 'उत्तम त्याग' धर्माची आराधना केली जाते.
त्याग या शब्दाचा अर्थ केवळ वस्तू सोडून देणे असा होत नाही, तर वस्तूवरील ममत्व भाव (माझेपणाची भावना) सोडणे हा त्याचा खरा अर्थ आहे.
📝 नवीनतम प्रश्नमंजुषा: दीपावली विशेष प्रश्नमंजुषा – भगवान महावीर निर्वाणसोडवा →त्याग या शब्दाचा अर्थ केवळ वस्तू सोडून देणे असा होत नाही, तर वस्तूवरील ममत्व भाव (माझेपणाची भावना) सोडणे हा त्याचा खरा अर्थ आहे.
अनुग्रहाथं स्वस्यातिसर्गो दानम्| -- तत्त्वार्थ सूत्र अध्याय ७, सूत्र ३८
अर्थ: स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी स्वतःच्या वस्तूचे समर्पण करणे म्हणजेच दान होय.
त्यागो दानम्। -- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: ममत्वभावाचा त्याग करून वस्तू देणे म्हणजेच त्याग किंवा दान होय.)
उत्तम त्याग कह्यो जग सारा, औषध शास्त्र अभय आहारा। -- दशलक्षण धर्म पूजा
अर्थ: जगतात उत्तम त्याग धर्माची महिमा गाईली आहे; आहार, औषध, शास्त्र आणि अभय या चार दानांद्वारे हा धर्म प्रकट होतो.
अर्थ: स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी स्वतःच्या वस्तूचे समर्पण करणे म्हणजेच दान होय.
त्यागो दानम्। -- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: ममत्वभावाचा त्याग करून वस्तू देणे म्हणजेच त्याग किंवा दान होय.)
उत्तम त्याग कह्यो जग सारा, औषध शास्त्र अभय आहारा। -- दशलक्षण धर्म पूजा
अर्थ: जगतात उत्तम त्याग धर्माची महिमा गाईली आहे; आहार, औषध, शास्त्र आणि अभय या चार दानांद्वारे हा धर्म प्रकट होतो.
उत्तम त्याग धर्माचे मुख्य दोन प्रकार
- बाह्य त्याग: धन, दौलत, जमीन, वस्त्र, अन्न आणि इतर भौतिक संपत्ती गरजू किंवा पात्र जिवांना (देव-शास्त्र-गुरु आणि दुःखी प्राण्यांना) दान करणे.
- अंतरंग त्याग: मनातील क्रोध, मान, माया, लोभ या चार कषायांचा, तसेच राग-द्वेष, अज्ञान आणि 'मी-माझेपणा' या अहंता-ममतेचा पूर्णपणे त्याग करणे.
- आहार दान: मुनी-साधू आणि गरजू प्राण्यांना शुद्ध व निर्दोष अन्न देणे.
- औषध दान: आजारी किंवा पीडितांना वैद्यकीय मदत व औषधी पुरवणे.
- शास्त्र दान (ज्ञान दान): आगम ग्रंथांचे वितरण करणे, शिक्षण देणे आणि ज्ञानप्रसार करणे.
- अभय दान: कोणत्याही जिवाला भीती न दाखवता त्याचे प्राणांचे रक्षण करणे (हे दान सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ मानले जाते.
- वस्तू माझी नाहीच: संसारातील कोणतीही भौतिक वस्तू आत्म्याची होऊ शकत नाही. ती आज माझ्याकडे आहे, उद्या दुसऱ्याकडे असेल. या अनित्यतेचे चिंतन करणे.
- परिग्रह हेच दुःखाचे मूळ: जितका जास्त संग्रह (परिग्रह), तितकी जास्त चिंता आणि कर्मबंध. त्याग केल्याने मन हलके आणि तृप्त होते.
- पात्र-कुपात्र विवेक: दान देताना पात्रतेचा विचार करून (उत्तम, मध्यम, जघन्य पात्र) निष्काम भावाने आणि सन्मानाने देणे.
- आध्यात्मिक महत्त्व: त्यागामुळे 'लोभ' आणि 'परिग्रह' या मोठ्या कषायांचा नाश होतो. कर्मांची गळती (निर्जरा) होऊन आत्मा मुक्तीच्या मार्गावर वेगाने पुढे जातो.
- व्यावहारिक महत्त्व: त्यागामुळे समाजात संपत्तीचे संतुलन राखले जाते. आर्थिक विषमता कमी होऊन परस्पर सहकार्य, करुणा आणि सौहार्दाची भावना वाढते.