उत्तम ब्रह्मचर्य धर्म
दशलक्षण महापर्वाचा दहावा आणि अंतिम दिवस हा उत्तम ब्रह्मचर्य धर्म म्हणून साजरा केला जातो. आत्म्याला त्याच्या निज-स्वरूपात पूर्णपणे लीन आणि स्थिर करण्याचे सर्वोच्च कार्य 'उत्तम ब्रह्मचर्य' धर्म करतो.
ब्रह्मचर्य = ब्रह्म + चर्या
ब्रह्म = आत्मा (ज्ञान-दर्शनाने परिपूर्ण असणारा मूळ आत्मा).
चर्या = लीन असणे किंवा रमण करणे.
म्हणजेच, बाह्य विषय-भोगांमधून लक्ष काढून स्वतःच्या शुद्ध आत्मस्वरूपात रमण करणे/स्थिर होणे हा उत्तम ब्रह्मचर्य धर्माचा वास्तविक आणि परमार्थ अर्थ आहे.
स्त्रीरागकथाश्रवण-तन्मनोहरांगनिरीक्षण-पूर्वरतानुस्मरण-वृष्येष्टरसस्वत्याग-स्वशरीरसंस्कारत्यागाः पंच। -- तत्त्वार्थ सूत्र अध्याय ७, सूत्र १६
अर्थ: ब्रह्मचर्य व्रताच्या रक्षणासाठी ५ भावना सांगितल्या आहेत — स्त्री/कामविषयक कथा न ऐकणे, मनोहर अंगाकडे न पाहणे, पूर्वीच्या भोगांचे स्मरण न करणे, कामोत्तेजक रसांचा त्याग करणे आणि स्वतःच्या शरीराचा शृंगार न करणे.
ब्रह्मणि आत्मनि चर्या स्थैर्यं ब्रह्मचर्यम्। -- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: ब्रह्म म्हणजे आत्म्यामध्ये स्थिर राहणे, आत्मज्ञानातच लीन असणे म्हणजेच ब्रह्मचर्य होय.
उत्तम ब्रह्मचर्य मन आना, माता बहिन सुता कर जाना।
विषय चाह दव दाह नशावे, जासु प्रगट निज रूप लखावे।-- दशलक्षण धर्म पूजा
अर्थ: उत्तम ब्रह्मचर्य मनात धारण करा; परस्त्रीला माता, बहीण आणि कन्येसम माना. विषयांची आग शांत झाली की आत्म्याचे मूळ रूप प्रकट होते.
उत्तम ब्रह्मचर्य धर्माचे दोन मुख्य पैलू
📝 नवीनतम प्रश्नमंजुषा: दीपावली विशेष प्रश्नमंजुषा – भगवान महावीर निर्वाणसोडवा →ब्रह्मचर्य = ब्रह्म + चर्या
ब्रह्म = आत्मा (ज्ञान-दर्शनाने परिपूर्ण असणारा मूळ आत्मा).
चर्या = लीन असणे किंवा रमण करणे.
म्हणजेच, बाह्य विषय-भोगांमधून लक्ष काढून स्वतःच्या शुद्ध आत्मस्वरूपात रमण करणे/स्थिर होणे हा उत्तम ब्रह्मचर्य धर्माचा वास्तविक आणि परमार्थ अर्थ आहे.
स्त्रीरागकथाश्रवण-तन्मनोहरांगनिरीक्षण-पूर्वरतानुस्मरण-वृष्येष्टरसस्वत्याग-स्वशरीरसंस्कारत्यागाः पंच। -- तत्त्वार्थ सूत्र अध्याय ७, सूत्र १६
अर्थ: ब्रह्मचर्य व्रताच्या रक्षणासाठी ५ भावना सांगितल्या आहेत — स्त्री/कामविषयक कथा न ऐकणे, मनोहर अंगाकडे न पाहणे, पूर्वीच्या भोगांचे स्मरण न करणे, कामोत्तेजक रसांचा त्याग करणे आणि स्वतःच्या शरीराचा शृंगार न करणे.
ब्रह्मणि आत्मनि चर्या स्थैर्यं ब्रह्मचर्यम्। -- सर्वार्थसिद्धि
अर्थ: ब्रह्म म्हणजे आत्म्यामध्ये स्थिर राहणे, आत्मज्ञानातच लीन असणे म्हणजेच ब्रह्मचर्य होय.
उत्तम ब्रह्मचर्य मन आना, माता बहिन सुता कर जाना।
विषय चाह दव दाह नशावे, जासु प्रगट निज रूप लखावे।-- दशलक्षण धर्म पूजा
अर्थ: उत्तम ब्रह्मचर्य मनात धारण करा; परस्त्रीला माता, बहीण आणि कन्येसम माना. विषयांची आग शांत झाली की आत्म्याचे मूळ रूप प्रकट होते.
- निश्चय (परमार्थ) ब्रह्मचर्य: मन, वचन आणि कायेच्या चंचलतेला थांबवून स्वतःच्या निज-आत्म्यात (ब्रह्मात) लीन होणे. ही मुनींची आणि उच्च साधकांची वीतरागी अवस्था आहे.
- व्यवहार ब्रह्मचर्य: ५ इंद्रियांच्या विषयांचा आणि कामवासनेचा (मैथुन कषायाचा) पूर्णपणे त्याग करणे, तसेच सर्व स्त्री-पुरुष संबंधांपासून अलिप्त राहणे.
- गृहस्थाचे ब्रह्मचर्य (स्वदारसंतोष / परदारत्याग): संसारात राहणाऱ्या श्रावकांसाठी स्वतःच्या पती/पत्नीशीच प्रामाणिक राहणे आणि इतर सर्व स्त्री-पुरुषांप्रति आई, बहीण किंवा भावाचा भाव ठेवणे हे मर्यादित ब्रह्मचर्य व्रत (अणुव्रत) आहे.
- मुनींचे महाव्रत (पूर्ण ब्रह्मचर्य): दिगंबर मुनी भगवंत मन, वचन, कायेने आणि कृत, कारित, अनुमोदनाने (स्वतः न करणे, दुसऱ्याकडून न करवून घेणे आणि करणाऱ्याला संमती न देणे) सर्व प्रकारच्या कामवासनेचा व विषयासक्तीचा समूळ त्याग करतात.
- इंद्रिय-भोगांची अनित्यता: कामवासना आणि विषय-सुख हे आगीत तूप टाकल्यासारखे आहे. ते जितके भोगाल तितकी तृष्णा वाढते. खरा आनंद बाह्य विषयात नसून आत्म्याच्या आत आहे.
- शरीराची अशुचिता (अशुचि भावना): हे शरीर हाड, मांस, रक्त आणि चामड्याने बनलेले नश्वर रूप आहे, यावर आसक्त होणे अज्ञान आहे.
- निज-स्वरूपात रमण: आत्मा हा ज्ञान, दर्शन आणि सुखाचा सागर आहे. जेव्हा ज्ञान स्वरूप आत्म्याचा अनुभव होतो, तेव्हा बाह्य सुखाची गरजच उरत नाही.
- आध्यात्मिक: ब्रह्मचर्य हा सर्व धर्मांचा मुकुटमणी मानला जातो. याच्या पालनाने ओज, तेज आणि आत्मिक शक्ती वाढते. केवलज्ञान आणि मोक्षप्राप्तीसाठी हे अंतिम व अनिवार्य माध्यम आहे.
- व्यावहारिक: ब्रह्मचर्यामुळे शारीरिक आरोग्य, बौद्धिक क्षमता, स्मरणशक्ती आणि मानसिक एकाग्रता कमालीची वाढते. जीवनात चारित्र्य, संयम आणि उज्ज्वल विचारांची प्रतिष्ठापना होते.