मुक्तागिरी (मध्य प्रदेश)
DharmashalaBhojanalayParking
मुक्तागिरी (मेंढागिरी) हे बैतूल जिल्ह्याच्या भैंसदेही तालुक्यात, महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्याच्या सीमेजवळ, सातपुडा पर्वतरांगेच्या सान्निध्यात वसलेले तीर्थ आहे. जैन धर्मग्रंथांनुसार सुमारे साडे तीस लाख मुनींना येथून मोक्षप्राप्ती झाल्याची मान्यता आहे.
क्षेत्राची मुख्य वैशिष्ट्ये आणि रचना
- ५२ दिगंबर मंदिरे: मुक्तागिरीच्या डोंगरावर आणि पायथ्याशी मिळून एकूण ५२ प्राचीन जैन मंदिरे आहेत. डोंगरावरील मंदिरांपर्यंत पोहोचण्यासाठी जवळपास २५० ते ३०० पायऱ्या चढाव्या लागतात.
- १० वे मंदिर (भगवान पार्श्वनाथ): येथील १० क्रमांकाचे मंदिर मुख्य आणि अतिशयकारी मानले जाते. या मंदिरात भगवान पार्श्वनाथांची प्राचीन आणि भव्य प्रतिमा विराजमान आहे, ज्यावर सप्तफणांचे छत्र आहे.
- नैसर्गिक धबधबा: पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात या क्षेत्राच्या मध्यभागातून एक अतिशय सुंदर नैसर्गिक धबधबा वाहतो. धबधब्याच्या आजूबाजूला असलेली मंदिरे आणि निसर्ग सौंदर्य अतिशय मनमोहक दिसते.
- केशर वर्षाव अतिशय: मानले जाते की, या क्षेत्रावर आजही काही विशेष पर्व-तिथींना मंदिरांच्या आसपास केशर किंवा मोत्यांचा सूक्ष्म वर्षाव अनुभवता येतो.
अडीच हजार वर्षांहून प्राचीन इतिहास असलेले मुक्तागिरी मगध सम्राट श्रेणिकांच्या काळापासून ते विसाव्या शतकातील आधुनिक विकासापर्यंत सतत जैन श्रद्धेचे केंद्र राहिले आहे.
अचलपूर येथील ताम्रपटावरील शिलालेखानुसार, भगवान महावीरांचे समकालीन मगध
सम्राट श्रेणिक बिंबिसार यांनी सुमारे २५०० वर्षांपूर्वी येथे 'गुहा मंदिर'
उभारले होते. सुमारे हजार वर्षांपूर्वी एलिचपूरचे राजा ऐलश्रीपाल यांनी हे
क्षेत्र विकसित केले. सन १९२३ मध्ये नाथूसा पासुसा कलमकर यांनी संपूर्ण
सातपुडा डोंगररांग बावन्न दिगंबर जैन मंदिरांसह विकत घेतली आणि पायथ्याशी
धर्मशाळा व महावीर मंदिर उभारले.
मुक्ता' म्हणजे मोती. असे म्हटले जाते की, प्राचीन काळी या पवित्र भूमीवर मुनिराजांच्या तपाच्या प्रभावाने आणि देवांकडून मोत्यांचा वर्षाव झाला होता, म्हणून या क्षेत्राला 'मुक्तागिरी' हे नाव पडले.
