ग्वाल्हेर किल्ला जैन गुंफा (मध्य प्रदेश)

ग्वाल्हेर किल्ल्याच्या (गोपाचल पर्वत) कड्यांमध्ये आणि गुहांमध्ये कोरलेल्या दिगंबर जैन मूर्ती सिद्धांचल, गोपाचल (आग्नेय), नैऋत्य, वायव्य व ईशान्य अशा पाच प्रमुख समूहांत विभागल्या आहेत. सातव्या ते पंधराव्या शतकांदरम्यान, विशेषतः तोमर राजांच्या आश्रयाखाली इ.स. १४०० ते १४७३ या काळात, या मूर्ती कोरल्या गेल्या. यांत चोवीसही तीर्थंकरांच्या कायोत्सर्ग व पद्मासन मुद्रांतील प्रतिमा असून काही मूर्ती ५७ फुटांपर्यंत उंच आहेत.

विद्रूपीकरण व पुनर्स्थापनेचा अतिशय: इ.स. १५२७ मध्ये बाबरने किल्ला जिंकल्यानंतर 'भारतातील किल्ल्यांमधील मोती' असे वर्णन करतानाच या जैन मूर्तींचे चेहरे व अवयव नष्ट करण्याचे आदेश दिले. यापूर्वीही सुलतान इल्तुतमिशच्या सैन्याने काही मूर्तींची हानी केली होती. मात्र शतकांनंतर जैन समाजाने अनेक मूर्तींचे स्टुको (चुन्याचे) मस्तक बसवून पुनर्स्थापन केले — विध्वंसानंतरही टिकून राहिलेल्या श्रद्धेचे हे प्रतीक मानले जाते.