औपशमिक सम्यग्दर्शन / औपशमिक सम्यक्त्व

कर्मांच्या उपशमातून (शांत होण्यातून) उत्पन्न होणाऱ्या सम्यग्दर्शनाला औपशमिक सम्यग्दर्शन म्हणतात. हे आत्म्याच्या शुद्धीकरणाच्या प्रवासातील अत्यंत महत्त्वाचे आणि पहिले सम्यग्दर्शन मानले जाते.
रत्नकरण्ड श्रावकाचार व तत्त्वार्थ सूत्रादी ग्रंथांनुसार, जेव्हा जीव पहिल्यांदा मिथ्यात्वातून (अज्ञानातून) बाहेर पडून सत्याचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याला याच सम्यग्दर्शनाची प्राप्ती होते.

१. 'उपशम' म्हणजे काय?
'उपशम' या शब्दाचा सोपा अर्थ शांत करणे किंवा दाबून ठेवणे असा होतो.

• साधे रूपक: जसे गढूळ पाण्यात तुरटी किंवा निर्मळीचे बी टाकले असता पाण्यातील माती खाली तळाशी बसते आणि वरचे पाणी अगदी स्वच्छ, निर्मळ दिसते—त्याचप्रमाणे जेव्हा कर्माचे परमाणु नष्ट न होता आत्म्याच्या तळाशी शांत (दबून) राहतात, तेव्हा त्याला 'उपशम' म्हणतात.

२. औपशमिक सम्यग्दर्शन कसे उत्पन्न होते?
हे सम्यग्दर्शन प्राप्त होण्यासाठी दर्शनमोहनीय कर्माच्या व अनंतानुबंधी कषायांच्या एकूण ७ प्रकृतींचा (कर्मप्रकारांचा) उपशम (दबाव) व्हावा लागतो:
ज्या ७ कर्मांचा उपशम होतो:

• सम्यक्त्व
• सम्यक मिथ्यात्व  मोहनीय / मिश्र मोहनीय 
• मिथ्यात्व मोहनीय 
• अनंतानुबंधी क्रोध
• अनंतानुबंधी मान 
• अनंतानुबंधी माया
• अनंतानुबंधी लोभ

जेव्हा जीव स्वतःच्या पुरुषार्थाने, स्वाध्यायाने आणि आत्मचिंतनाने या ७ कर्मांना काही काळासाठी पूर्णपणे शांत (दाबून) करतो, तेव्हा त्याच्या आत्म्यात औपशमिक सम्यग्दर्शन प्रकट होते.

३. औपशमिक सम्यग्दर्शनाची मुख्य वैशिष्ट्ये

• अत्यंत शुद्ध (अतिशय निर्मळ): कर्मांचा उदय नसल्यामुळे या काळात आत्म्याची श्रद्धा १००% शुद्ध असते. यात शंका, शंका-दोष किंवा मलिनता अजिबात नसते.
• कालावधी (स्थिती): याचा काळ अत्यंत अल्प असतो. हे अंतरमुहूर्त (कमीत कमी १ समय ते जास्तीत जास्त ४८ मिनिटांपेक्षा थोडे कमी) काळ टिकते.

• प्रथमोपशम सम्यग्दर्शन: अनादि मिथ्यादृष्टी जीवाला पहिल्यांदा प्राप्त होणारे सम्यग्दर्शन किंवा सादि मिथ्यादृष्टी जीवाच्या विशिष्ट कर्मांचा उपशम झाल्याने प्राप्त होणारे सम्यग्दर्शन (सादि मिथ्यादृष्टी: जो जीव सम्यक्त्व प्राप्त झाल्यानंतर परत मिथ्यादृष्टी होतो).
• द्वितीयोपशम सम्यग्दर्शन: उपशम श्रेणी चढताना (७ व्या ते ११ व्या गुणस्थानात) प्राप्त होणारे.

४. अंतरमुहूर्तानंतर (४८ मिनिटांनंतर) काय होते
औपशमिक सम्यग्दर्शन हे कर्मांना कायमचे नष्ट करत नाही, तर केवळ दाबून ठेवते. त्यामुळे त्याचा अंतरमुहूर्ताचा काळ संपल्यानंतर ३ अवस्था संभवतात:

• जर दाबलेले कर्म पुन्हा वर आले (उदय झाला), तर जीव पुन्हा मिथ्यात्वात (अज्ञानात) जातो (सादि मिथ्यादृष्टी होतो)
• जर कर्माचा काही भाग क्षय झाला आणि काही उदित झाला, तर क्षायोपशमिक सम्यग्दर्शन(क्षयोपशम) बनते.
• जर सर्व ७ कर्मांचा पूर्णपणे क्षय (नाश) झाला, तर ते क्षायिक सम्यग्दर्शन बनून आत्मा मोक्षाच्या मार्गावर कायमचा आरूढ होतो.

५. आध्यात्मिक महत्त्व
जरी औपशमिक सम्यग्दर्शन अल्पकाळासाठी (अंतरमुहूर्त) असले, तरी ते आत्म्याच्या प्रवासातील टर्निंग पॉईंट मानले जाते.
एकदा का जीवाला या औपशमिक सम्यग्दर्शनाची प्राप्ती झाली, की त्याचा अनंत संसाराचा काळ मर्यादित होतो आणि तो अर्ध पुद्गल परावर्तन या अल्पकाळात नक्कीच मोक्ष प्राप्त करतो.

थोडक्यात सार:
कर्मांना नष्ट न करता केवळ काही काळासाठी शांत/दाबून ठेवून आत्म्याच्या स्वरूपाची जी अत्यंत निर्मळ व संशयरहित श्रद्धा प्रकट होते, तिला औपशमिक सम्यग्दर्शन म्हणतात.