गुणव्रत

श्रावकासाठी (गृहस्थासाठी) ५ अणुव्रतांचे रक्षण करण्यासाठी आणि त्यांचा प्रभाव वाढवण्यासाठी ३ गुणव्रते आणि ४ शिक्षाव्रते सांगितली आहेत. 

      दिग्देशानर्थदण्डविरतिभ्यस्त्रिधा गुणव्रतम्। -- रत्नकरण्ड श्रावकाचार (गाथा ६७)
अर्थ: दिग्व्रत, देशव्रत आणि अनर्थदंडव्रत ही तीन गुणव्रते श्रावकाच्या मूळ अणुव्रतांना गुणात्मक समृद्धी देतात.

• स्वरूप: आयुष्याभरासाठी दहा दिशांमध्ये (पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण, ईशान्य, आग्नेय, नैऋत्य, वायव्य, वर आणि खाली) जाण्याची व व्यापार/प्रवास करण्याची एक विशिष्ट मर्यादा (सीमा) आखून घेणे.
• हेतू: सीमा निश्चित केल्यामुळे त्या सीमेबाहेर होणाऱ्या सर्व प्रकारच्या हिंसा, परिग्रह आणि पापकर्मे यांच्यापासून गृहस्थाचा सहज बचाव होतो. सीमेबाहेरील जगात एका अर्थी त्याचे महाव्रतच लागू होते.
• अतिचार (चुका): ठरवलेल्या सीमेचे उल्लंघन करणे, मर्यादेपेक्षा जास्त अंतरावर वस्तू मागवणे किंवा स्वतः जाणे.

२. देशव्रत 

• स्वरूप: दिग्व्रतामध्ये ठरवलेल्या मोठ्या सीमेला विशिष्ट काळासाठी (उदा. एक दिवस, एक महिना किंवा एका वर्षासाठी) अधिक सूक्ष्म किंवा लहान स्वरूप देणे.
• उदा.: "आज मी केवळ माझ्या शहराच्या किंवा घराच्या बाहेर जाणार नाही" असा नियम घेणे.
• हेतू: मर्यादित काळासाठी इच्छा आणि भोगांवर नियंत्रण ठेवणे आणि आत्मचिंतनात वेळ घालवणे.
• अतिचार (चुका): ठरवलेल्या मर्यादेबाहेरून वस्तू मागवणे, सीमेबाहेर संदेश पाठवून काम करून घेणे.

३. अनर्थदंडव्रत 

• स्वरूप: ज्या कामामुळे स्वतःचा किंवा दुसऱ्याचा कोणताही धार्मिक, व्यावहारिक किंवा नैतिक फायदा होत नाही, अशा निरर्थक/विनाकारण पाप देणाऱ्या कृतींचा पूर्ण त्याग करणे.
• अनर्थदंडाचे ५ मुख्य प्रकार:

1. अपध्यान: दुसऱ्याचे वाईट चिंतणे, कोणाचा पराजय किंवा नुकसान व्हावे असा विचार करणे.
2. पापोपदेश: हिंसेला किंवा पापाला प्रोत्साहन देणारा उपदेश किंवा सल्ला देणे (उदा. शिकार कशी करावी, फसवणूक कशी करावी हे सांगणे).
3. हिंसादान: हिंसेची साधने (उदा. शस्त्रे, विष, जाळे, अग्निशस्त्रे) दुसऱ्याला देणे.
4. प्रमादचर्या: निष्काळजीपणाने किंवा मजेसाठी झाडे-पाने तोडणे, विनाकारण पाणी ओतणे, जमीन उकरणे.
5. दुःश्रुती: अश्लील, हिंसक किंवा मन विचलित करणारे साहित्य/चित्रपट पाहणे आणि ऐकणे.

गुणव्रतांचे महत्त्व आणि फळ

• अणुव्रतांचे रक्षण: ज्याप्रमाणे शेताभोवती घातलेले कुंपण पिकाचे रक्षण करते, त्याचप्रमाणे ही गुणव्रते ५ अणुव्रतांचे रक्षण करतात.
• इच्छांवर नियंत्रण: अमर्याद गरजा आणि प्रवासावर वेसण घातल्याने मानसिक शांती प्राप्त होते.
• मोक्ष मार्गात साहाय्यक: गृहस्थ जीवन जगत असतानाही मुनींप्रमाणे अल्प-परिग्रही राहण्याची सवय या व्रतांमुळे लागते.