प्राण

ज्यांच्या योगाने जीव 'जिवंत' (जीवित) आहे असे म्हटले जाते व ज्यांच्या वियोगाने जीवाचा मृत्यू होतो, त्या दहा शक्तींना प्राण म्हणतात. तत्त्वार्थसूत्रात प्राणांना जीवाच्या जीवत्वाचे हेतू (जीवनाचे कारण) मानले आहे.

दहा प्राणांचे प्रकार: 

• पाच इंद्रिय प्राण (स्पर्शन, रसना, घ्राण, चक्षु, कर्ण - एकेंद्रिय ते पंचेंद्रिय जीवांना अनुक्रमे प्राप्त)
• तीन बल प्राण (मनोबल, वचनबल, कायबल)
• एक आयु प्राण
• एक श्वासोच्छ्वास प्राण

जीवभेदांनुसार प्राणसंख्या: 

• एकेंद्रिय जीवाला ४ प्राण
•  द्वींद्रियाला ६
• त्रींद्रियाला ७ 
• चतुरिंद्रियाला ८
• असंज्ञी पंचेंद्रियाला ९ 
• संज्ञी पंचेंद्रियाला पूर्ण दहा प्राण असतात.

कर्मसिद्धांताशी संबंध: प्राणांची हिंसा हा हिंसेच्या व्याख्येचा गाभा आहे - द्रव्यहिंसा म्हणजे या प्राणांचा वियोग घडवणे. अहिंसा महाव्रताचे मूळ याच प्राण-संकल्पनेत आहे. नामकर्माच्या उदयाने इंद्रिय, बल व श्वासोच्छ्वास प्राण प्राप्त होतात, तर आयुकर्माच्या उदयाने आयु प्राण प्राप्त होतो.

तत्त्वार्थसूत्र अध्याय २, सूत्र ७-८

गोम्मटसार जीवकांड

षट्खंडागम - जीवस्थान