द्रव्य स्वभाव
द्रव्याचा स्वभाव म्हणजे द्रव्याचे मूळ स्वरूप, त्याची अंगभूत शक्ती आणि त्याचा कधीही न बदलणारा निज-धर्म होय. कोणतेही द्रव्य (जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश किंवा काल) आपल्या मूळ स्वभावाला कधीही सोडत नाही. प्रत्येक द्रव्याचा स्वतःचा एक अद्वितीय (विशेष) स्वभाव असतो जो त्याला इतर द्रव्यांपासून वेगळे करतो.
द्रव्याच्या या स्वभावाचे विविध पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:
द्रव्याच्या स्वभावाचे मुख्य घटक: द्रव्याचा स्वभाव तीन घटकांनी युक्त असतो, ज्याला 'उत्पाद-व्यय-ध्रौव्यत्मक' स्वभाव म्हणतात:
१. स्वभाव (शुद्ध/मूळ स्वभाव):
द्रव्याच्या स्वभावाचे मुख्य घटक: द्रव्याचा स्वभाव तीन घटकांनी युक्त असतो, ज्याला 'उत्पाद-व्यय-ध्रौव्यत्मक' स्वभाव म्हणतात:
- ध्रौव्य स्वभाव (स्थिरता/नित्यत्व): द्रव्याचा मूळ स्वभाव आणि त्याचे गुण त्रिकालाबाधित (भूत, वर्तमान, भविष्यकाळात) स्थिर राहतात.
- उत्पाद स्वभाव (नवनिर्मिती): प्रत्येक समयाला (क्षणाला) द्रव्यामध्ये नवीन पर्यायाचा जन्म होतो.
- व्यय स्वभाव (विनाश): नवीन पर्याय उत्पन्न होताना पूर्वपर्यायाचा विनाश होतो.
- उदाहरण: सोन्यापासून कडे मोडून अंगठी बनवली, तरी सोन्याचा 'सुवर्ण' हा मूळ ध्रौव्य स्वभाव बदलत नाही, कड्याचा व्यय होतो आणि अंगठीचा उत्पाद होतो.
१. स्वभाव (शुद्ध/मूळ स्वभाव):
- परद्रव्याची किंवा कर्माची कोणतीही अपेक्षा (निमित्त) न ठेवता, द्रव्याचे स्वतःच्या अंगभूत शक्तीने होणारे परिणमन म्हणजे 'स्वभाव'.
- जीवाचा स्वभाव: केवलज्ञान, केवलदर्शन, अनंत सुख आणि शुद्ध चेतना (उदा. सिद्ध भगवंतांची अवस्था).
- पुद्गलाचा स्वभाव: अणूंचे मूळ शुद्ध परिणमन.
- जेव्हा एखादे द्रव्य परद्रव्याच्या किंवा कर्माच्या निमित्ताने आपल्या मूळ रूपापासून वेगळे परिणमित होते, त्याला 'विभाव स्वभाव' म्हणतात.
- जीवाचा विभाव: कर्माच्या उदयामुळे आत्म्यात उत्पन्न होणारे राग, द्वेष, क्रोध, मान, माया, लोभ किंवा मनुष्य/देव इत्यादी संसारी पर्याय.
- विशेष टीप: केवळ जीव आणि पुद्गल या दोन द्रव्यांमध्येच विभाव परिणमन होते. धर्म, अधर्म, आकाश आणि काल ही उरलेली ४ द्रव्ये सदैव आपल्या शुद्ध स्वभावातच राहतात.
वर्तमान पर्यायाने युक्त द्रव्याला भाव म्हणतात. गुण आणि गुणी आपापल्या
पर्यायाने परिणमन करतात. जी परिणति अर्थात् पर्याय आहे तीच स्वभाव आहे. गुण
आणि स्वभाव यांमध्ये ही विशेषता आहे.
गुण
- द्रव्याच्या मूळ शक्ती किंवा धर्म जे द्रव्यामध्ये त्रिकाल (कायम) समाविष्ट असतात, त्यांना गुण म्हणतात.
- गुण हे द्रव्याचे अंगभूत घटक आहेत (उदा. ज्ञान, दर्शन, चेतना, स्पर्श).
- गुण दोन प्रकारचे असतात:
- अ) सामान्य गुण (सर्व ६ द्रव्यांत असणारे, उदा. अस्तित्व);
- ब) विशेष गुण (विशिष्ट द्रव्यांत असणारे, उदा. ज्ञान)
स्वभाव
- द्रव्याची मूळ प्रकृती, निज-धर्म किंवा द्रव्याचे विशिष्ट पद्धतीने परिणमित होणे म्हणजे स्वभाव.
- स्वभाव ही संकल्पना गुणांपेक्षा व्यापक आहे.
- गुण हा स्वभावाचाच एक मुख्य भाग आहे.
- स्वभाव दोन अवस्थांमध्ये दिसून येतो.
- अ) शुद्ध स्वभाव (मूळ निर्विकार अवस्था)
- ब) विभाव/अशुद्ध स्वभाव (कर्मनिमित्त विकृत अवस्था)
जीव व पुद्गल द्रव्यामधील स्वभाव
जीव आणि पुद्गल या दोन द्रव्यांमध्ये परिणमनाच्या दृष्टीने एकूण २१ स्वभाव (११ सामान्य स्वभाव आणि १० विशेष स्वभाव) मानले जातात.११ सामान्य स्वभाव: सामान्य स्वभाव म्हणजे जे धर्म किंवा परिणमन स्वरूप जीव आणि पुद्गल या दोन्ही द्रव्यांमध्ये समान रीतीने आढळतात.
- चेतना-अचेतना परिणमन स्वभाव: परिणमन करण्याची अंगभूत योग्यता असणे.
- अस्तित्व स्वभाव: स्वतःचे त्रिकाल अस्तित्व असणे.
- वस्तुत्व स्वभाव: अर्थक्रिया (विशिष्ट कार्य) करण्याची क्षमता असणे.
- द्रव्यत्व स्वभाव: निरंतर पर्यायरूपाने परिणमित होण्याचा स्वभाव.
- प्रमेयत्व स्वभाव: ज्ञानाचा विषय बनण्याची पात्रता असणे.
- अगुरुलघुत्व स्वभाव: मूळ द्रव्याचा स्वभाव कधीही नष्ट न होणे किंवा भलत्याच द्रव्यात न बदलणे.
- प्रदेशवत्त्व स्वभाव: क्षेत्र (जागा) व्यापण्याचा स्वभाव.
- उत्पाद स्वभाव: प्रतिसमयाला नवीन पर्यायाची निर्मिती होणे.
- व्यय स्वभाव: प्रतिसमयाला पूर्व पर्यायाचा विनाश होणे.
- ध्रौव्य स्वभाव: मूळ द्रव्य आणि गुण शाश्वत (स्थिर) राहणे.
- अनेकांत/अनेकधर्म स्वभाव: एकाच द्रव्यात नित्य-अनित्य, भेद-अभेद असे परस्पर विरोधी भासणारे धर्म एकत्र असणे.
जीवाचे १० विशेष स्वभाव (जीव द्रव्याचे):
- ज्ञान स्वभाव: वस्तूचे सर्वसमावेशक बोध/ज्ञान असणे.
- दर्शन स्वभाव: वस्तूचे सामान्य ग्रहण किंवा अवलोकन करणे.
- सुख स्वभाव: आनंद अनुभवण्याची क्षमता (संसारात आकुलता, मोक्षात निराकुलता).
- वीर्य स्वभाव: आत्म्याची स्वतःची अनंत आत्मशक्ती/सामर्थ्य.
- सम्यक्त्व स्वभाव: आत्मरूपावर आणि तत्त्वावर श्रद्धान असणे.
- चारित्र स्वभाव: स्व-द्रव्यात लीन राहण्याचा स्वभाव.
- अमूर्तिक स्वभाव: रूप, रस, गंध, वर्ण नसणे (डोळ्यांना न दिसणे).
- चेतनत्व स्वभाव: स्वतःमध्ये जाणीव/चेतना असणे.
- उपयोग स्वभाव: ज्ञान आणि दर्शनाची सक्रिय वृत्ती.
- अकर्तृत्व/अभोक्तृत्व स्वभाव (स्वभाव दृष्टीने): मूळ स्वभावाने परद्रव्याचा कर्ता किंवा भोक्ता न असणे.
- स्पर्श स्वभाव: हलका, जड, कडक, मऊ, थंड, गरम, स्निग्ध, रूक्ष हे ८ भेद असणे.
- रस (चव) स्वभाव: तिखट, कडू, कषाय, आंबट, गोड हे ५ भेद असणे.
- गंध (वास) स्वभाव: सुगंध आणि दुर्गंध असणे.
- वर्ण (रंग) स्वभाव: काळा, पिवळा, निळा, लाल, पांढरा हे ५ मूळ रंग असणे.
- मूर्तिक स्वभाव: रूपासहित असणे (इंद्रियांना गोचर होणे).
- अचेतनत्व स्वभाव: चेतना किंवा जाणीव नसणे.
- पूरण-गलण स्वभाव: अणूंचे एकत्र येणे (पूरण) आणि विखुरणे (गलण - म्हणूनच याला 'पुद्गल' म्हणतात).
- स्कंध स्वभाव: अनेक अणू एकत्र येऊन वस्तू/पिंड बनणे.
- परमाणू स्वभाव: सूक्ष्मतम अविभाज्य घटक रूपात राहणे.
- विभाव-परिणमन स्वभाव: कर्माच्या आणि जीवरूपाच्या निमित्ताने विकार (उदा. शरीर, भांडी, वस्त्र) धारण करणे.