कर्म आस्त्रव
कायवाङ्मनःकर्म योगः॥ -- तत्त्वार्थ सूत्र (६/१)
स आस्रवः॥ -- तत्त्वार्थ सूत्र (६/२)
अर्थ: काया (शरीर), वचन (वाणी) आणि मन यांच्या हालचालीला/क्रियेला 'योग' म्हणतात, आणि हा योगच कर्माच्या आस्रवाचे कारण आहे.
- भाव आस्रव: तुमची मानसिक तल्लीनता, विचार आणि हेतू (उदा., हिंसक विचार बाळगणे)
- द्रव्य आस्रव : विचाराची अंमलबजावणी करणारी प्रत्यक्ष शारीरिक क्रिया किंवा शारीरिक हालचाल
- मिथ्यात्व: वास्तवाबद्दल चुकीच्या समजुती किंवा गैरसमज
- अविरती: व्रतांचा अभाव; इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवण्यात आणि पापी कृत्यांपासून दूर राहण्यात अपयश
- कषाय: क्रोध, मान, माया (कपट) आणि लोभ या चार वासना
- प्रमाद: आध्यात्मिक दुर्लक्ष, निष्काळजीपणा किंवा आळस
- योग: मन, वाणी आणि शरीराच्या क्रियांमुळे निर्माण होणारे कंपन
- संकल्प/कृतीचा टप्पा (३): समरंभ (संकल्प करणे), समारंभ (साधने जमा करणे), आरंभ (प्रत्यक्ष क्रिया सुरू करणे)
- साधन (करण) (३): मन (विचार), वचन (वाणी), काया (शरीराची हालचाल)
- प्रवृत्तीचा प्रकार (योग) (३): कृत (स्वतः करणे), कारित (दुसऱ्याकडून करवून घेणे), अनुमोदना (करणाऱ्याचे समर्थन/कौतुक करणे)
- कषाय (विकार) (४): क्रोध (राग), मान (अहंकार), माया (छल-कपट), लोभ (लालसा).
आगम ग्रंथ संदर्भ
कायवाङ्मनःकर्म योगः॥ (६/१) स आस्रवः॥ (६/२)
तत्त्वार्थसूत्रसंबंधित विषय
द्रव्यास्त्रव आणि भावास्त्रव
द्रव्यास्त्रव आणि भावास्त्रव या दोन्हींमध्ये परस्पर निमित्त-नैमित्तिक भाव आहे. जीवाच्या रागादि भावांचे निमित्त पाऊन पुद्गल वर्गणा स्वतःच आपल्या उपादानाने कर्मरूप परिणत होते आणि मिथ्यात्व आदि द्रव्यकर्मप्रकृतीचे निमित्त…
स्वामी अपेक्षा योग व आश्रव
मनाची, वचनाची (वाणीची) आणि शरीराची हालचाल किंवा त्यांविषयीचे स्पंदन म्हणजेच योग होय. आत्म्यामध्ये असणाऱ्या योगशक्तीमुळेच कर्मपुद्गल आत्म्याकडे आकर्षित होतात.
१०८ प्रकारचे आस्रव
जीव जेव्हा मन-वचन-कायेने, स्वतः करून, दुसऱ्याकडून करवून घेऊन किंवा त्याला संमती देऊन, क्रोध-मान-माया-लोभाच्या वश होऊन कोणत्याही सत् वा असत् कार्याचा संकल्प, तयारी किंवा प्रत्यक्ष क्रिया करतो, तेव्हा या १०८ दरवाजांमधून कर्माचा आस्रव आत्म्याकडे सतत होत असतो.
अशुभ (पाप) आस्रव
आत्म्याकडे कर्मांचे पुद्गल परमाणु आकर्षित होण्याच्या क्रियेला आस्रव म्हणतात. जेव्हा आत्म्यामध्ये विकार किंवा अशुद्ध भाव निर्माण होतात, तेव्हा कर्मांचा जो ओघ येतो त्याला अशुभ आस्रव म्हणतात. अशुभ आस्रवामुळे आत्म्याला पाप कर्मांचा बंध होतो, ज्यामुळे प्राण्याला संसारात विविध प्रकारची दुःखे, रोग आणि नरक-तिर्यंच गती सहन करावी लागते.
शुभ (पुण्य) आस्त्रव
जेव्हा आत्म्यामध्ये पवित्र, निर्मळ आणि दयाळू भाव निर्माण होतात, तेव्हा आत्म्याकडे पुण्य कर्मांच्या पुद्गल परमाणुंचे आगमन होते; या क्रियेला शुभ आस्रव म्हणतात. शुभ आस्रवामुळे आत्म्याला पुण्य कर्माचा बंध होतो, ज्याच्या फळाने प्राण्याला देव गती, उत्तम मनुष्य जन्म, निरोगी शरीर, उत्तम कुळ, समृद्धी आणि धर्माचरणाची अनुकूल सामग्री प्राप्त होते.