आयु कर्म

जसे तुरुंगातील कैद्याला पायात बेड्या ठोकून किंवा कोठडीत ठराविक कालावधीसाठी बंद करून ठेवले जाते, तसेच आयु कर्म आत्म्याला एका विशिष्ट गतीत (शरीरात) ठराविक कालावधीसाठी रोखून/बांधून ठेवते. शास्त्रांमध्ये या कर्माला 'काठडी/बेडी' (तुरुंग) असे रूपक दिले आहे. 

गोम्मटसार ग्रंथात आयु कर्माचे रूपक खालील गाथेत दिले आहे
      णेव य आउं बंदि-व... ॥२१॥ — *गोम्मटसार कर्मकांड, गाथा २१

आयु कर्माचे ४ उत्तर प्रकार
तत्त्वार्थ सूत्राच्या आठव्या अध्यायात आयु कर्माचे मुख्य ४ प्रकार/उप-प्रकृती (उत्तर प्रकृती) सांगणारे सूत्र येते:
      नारकतैर्यग्योनमानुषायुंषि ॥१०॥ — तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय ८, सूत्र १०

१. नरकायु: अत्यंत तीव्र पाप कर्मांमुळे जिवाचा नरकात जन्म होतो आणि तिथे तीव्र शारीरिक व मानसिक वेदना सहन करत ठराविक काळासाठी राहावे लागते.
२. तिर्यंचायु: पशू, पक्षी, जलचर, कीटक तसेच वनस्पती (एकेंद्रिय ते पंचेंद्रिय) या रूपात मिळणारे आयुष्य.
३. मनुष्यायु: मनुष्य शरीरामध्ये मिळणारे आयुष्य, जिथे धर्मसाधना आणि संयम पाळण्याची सर्वात मोठी संधी उपलब्ध असते.
४. देवायु: स्वर्ग लोकात (देव गतीत) मिळणारे आयुष्य, जिथे शारीरिक सुखे मुबलक प्रमाणात असतात.

आयु कर्माच्या बंधाची मुख्य कारणे (आस्रव)
आचार्य उमास्वामी यांनी *तत्त्वार्थ सूत्र (अध्याय ६, सूत्र १४ ते १८)* मध्ये चारही प्रकारच्या आयु कर्माच्या बंधाची कारणे स्पष्ट केली आहेत:

१. नरकायु बंधाची कारणे:
      बहुआरंभपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः ॥१४॥
अर्थ: अतिप्रमाणात हिंसा/पाप कार्ये करणे (बहुआरंभ) आणि अतिप्रमाणात धन-संपत्ती व वस्तूंचा संग्रह/ममता ठेवणे (बहुपरिग्रह).

२. तिर्यंचायु बंधाची कारणे:
      माया तैर्यग्योनस्य ॥१५॥
अर्थ: कपट, मायाचारी, दुसऱ्यांची फसवणूक करणे, खोटे बोलणे आणि अनैतिक व्यवहार करणे.

३. मनुष्यायु बंधाची कारणे :
      अल्पारंभपरिग्रहत्वं मानुषस्य ॥१६॥
अर्थ: मर्यादित पाप/आरंभ करणे, गरजा कमी ठेवणे (अल्पपरिग्रह), सरळ स्वभाव आणि नम्रता.

४. देवायु बंधाची कारणे:
      सरागासंयमसंयमासंयमाकामनिर्जराबालतपांसि देवस्य ॥१७॥
अर्थ: सरागा संयम (मुनींचे व्रत), देशसंयम (श्रावकांचे व्रत), अज्ञानाने किंवा लाचारीने केलेले तप (अकाम निर्जरा व बालतप).

आयु कर्माची वैशिष्ट्ये व नियम
1. त्रिभाग नियम (आयुष्यबंधाचा काळ): नवीन जन्माचे आयुष्य सहसा वर्तमानातील आयुष्याच्या दुसऱ्या तृतीयांश (2/3) भागात बांधले जाते. जर तिथे बंध झाला नाही, तर उरलेल्या काळाच्या पुन्हा 2/3 भागात बंध होतो. असे एकंदर 9 वेळा प्रसंग येतात. शेवटच्या क्षणी (मरणाच्या वेळी) तर आयुष्य नक्कीच बांधले जाते.
2. एका जन्मात एकदाच बंध: इतर कर्मे दर क्षणी बांधली जातात, पण आयु कर्म संपूर्ण आयुष्यात फक्त एकदाच बांधले जाते.
3. अपवर्तनीय व अनपवर्तनीय आयुष्य:

• सोपक्रम आयुष्य (अकाल मरण): विषप्राशन, अपघात, तीव्र आजार इत्यादी कारणांमुळे आयुष्य वेळेआधी संपू शकते.
• निरुपक्रम आयुष्य: तीर्थंकर, नारकी, देव आणि संहनन असणारे मुनिराज यांचे आयुष्य अकाल मरणाने संपत नाही; ते पूर्ण कालावधी भोगूनच संपते.

आयु कर्म नष्ट झाल्यावर कोणता गुण प्राप्त होतो?

• जेव्हा १४ व्या गुणस्थानाच्या (अयोगकेवली) शेवटी आयु कर्म मुळासकट नष्ट होते, तेव्हा आत्म्याचा अक्षयस्थिती (अमरत्व) हा मूळ गुण प्रकट होतो.
• परिणाम: सिद्ध भगवंतांना पुन्हा कधीही जन्म-मरणाच्या चक्रात पडावे लागत नाही. ते अनंत काळासाठी अमर होऊन सिद्धशिलेवर विराजमान राहतात.