सम्यक मिथ्यात्व गुणस्थान

सम्यग्मिथ्यात्व कर्माच्या (मिश्र मोहनीय) उदयामुळे ज्या गुणस्थानात जीवाच्या परिणामांमध्ये तत्त्वाबद्दल ना पूर्ण श्रद्धा (सम्यक्त्व) असते, ना पूर्ण अश्रद्धा (मिथ्यात्व), अशा संमिश्र अवस्थेला 'मिश्र' किंवा 'सम्यग्मिथ्यात्व' गुणस्थान म्हणतात. यात जीवाचे परिणाम सत्य आणि असत्य या दोन्हीच्या मध्ये अडकलेले असतात.
      जद वेज्जेण य मिसं ण य सम्मं ण य य मिच्छं तं।
      सम्मत्तमिच्छजुत्तं मिस्सं गुणणिद्देसं॥ गोम्मटसार - जीवकांड गाथा २१
अर्थ: सम्यग्मिथ्यात्व (मिश्र) कर्माच्या उदयाने जो परिणाम न पूर्ण सम्यक् असतो, न पूर्ण मिथ्या; तर दोन्हीचे मिश्रण असतो, त्याला आगमात 'मिश्र गुणस्थान' म्हटले आहे.

सम्यक मिथ्यात्व गुणस्थान कधी प्राप्त होते?

•  हे गुणस्थान केवळ चतुर्थ (अविरत सम्यग्दृष्टी) किंवा त्यापेक्षा वरच्या गुणस्थानात असलेल्या जीवालाच प्राप्त होते.
• जेव्हा चतुर्थ इत्यादी गुणस्थानात असलेल्या जीवाला सम्यग्मिथ्यात्व (मिश्र) प्रकृतीचा उदय येतो, तेव्हा तो जीव खाली पडून तिसऱ्या गुणस्थानात प्रवेश करतो.
• प्रथम गुणस्थानात (मिथ्यात्वात) असलेला जीव थेट तिसऱ्या गुणस्थानात जाऊ शकत नाही; तेथे जाण्यासाठी आधी सम्यक्त्व प्राप्त झालेले असणे आवश्यक असते.

सम्यक मिथ्यात्व गुणस्थानाची मुख्य लक्षणे

• संशयात्मक/तटस्थ अवस्था: यात जीवाला 'जैन धर्मही योग्य वाटतो आणि इतर मिथ्या मार्गही योग्य वाटतात.' यात तो कोणत्याही एका पक्षाचा ठाम स्वीकार करू शकत नाही ('हे पण बरोबर आहे, ते पण बरोबर आहे').
• कालावधी: याचा काळ अत्यंत अल्प म्हणजे फक्त १ अंतर्मुहूर्त (कमाल ४८ मिनिटांपेक्षा कमी) असतो. अंतर्मुहूर्तानंतर जीव एकतर चौथ्या गुणस्थानाकडे (सम्यक्त्वाकडे) जातो किंवा पहिल्या गुणस्थानाकडे (मिथ्यात्वाकडे) परत येतो.
• मरणाचा अभाव (नियम): या ३ऱ्या गुणस्थानात असलेल्या जीवाला कधीही मरण येत नाही (मरण काळ येत नाही). मरण येण्यापूर्वी हा जीव १ल्या (मिथ्यात्व) किंवा ४थ्या (अविरत सम्यग्दर्शन) गुणस्थानात नक्की प्रवेश करतो.
• आयुष्य बंध नाही: या गुणस्थानात जीव नवीन आयुष्याचा (नरक, देव, मनुष्य, तिर्यंच) बंध करू शकत नाही.
• संयम/व्रतांचा अभाव: या गुणस्थानात जीव कोणतेही अणुव्रत किंवा महाव्रत धारण करू शकत नाही, कारण व्रतासाठी तत्त्वावर ठाम श्रद्धा असणे आवश्यक असते.

कारण व कर्मसिद्धांताशी संबंध: दर्शनमोहनीय कर्माच्या तीन प्रकृतींपैकी (मिथ्यात्व, सम्यक्त्व, सम्यङ्मिथ्यात्व) सम्यङ्मिथ्यात्व प्रकृतीचा उदय हे याचे मुख्य कारण आहे. 

संवर-निर्जरा: मिश्र भावामुळे या अवस्थेतही स्थिर संवर-निर्जरा शक्य नाही; ही एक अस्थिर, संक्रमणकालीन अवस्था आहे.

गोम्मटसार जीवकांड, गाथा १३-१५

षट्खंडागम - जीवस्थान