सविपाक निर्जरा

कर्माची स्थिती (मुदत) पूर्ण झाल्यावर ते फळ देते आणि आपोआप नष्ट होण्याच्या प्रक्रियेला सविपाक निर्जरा म्हणतात. ही निर्जरा संसारातील सर्व जीवांना (अज्ञानी/मिथ्यादृष्टी जीवांनासुद्धा) निरंतर होत असते. याने मोक्ष मिळत नाही, कारण कर्म गळताना जीव नवीन कर्मे बांधत राहतो.

सविपाक निर्जरेचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये

व्याख्या: आत्म्याशी बांधलेल्या कर्माची 'स्थिती' (मुदत/कालावधी) जेव्हा पूर्ण होते, तेव्हा ते कर्म उदयाला येते, आपले बरे-वाईट फळ आत्म्याला भोगायला लावते आणि नंतर स्वयंचलितपणे आत्म्यापासून वेगळे होऊन गळून पडते.
प्रसिद्ध रूपक (आंब्याचे उदाहरण): ज्याप्रमाणे झाडाला लागलेला आंबा योग्य वेळ आल्यावर झाडावरच पिकतो आणि आपोआप गळून खाली पडतो, तशीच ही सविपाक निर्जरा असते.
सर्व जीवांना होणारी निर्जरा: ही निर्जरा संसारातील सर्व जीवांना (अगदी एकेंद्रिय कीटक, पशू-पक्षी, नारकी, देव आणि मिथ्यादृष्टी जीवांनाही) दर क्षणी, न मागता आणि न प्रयत्न करता आपोआप होत असते.

सविपाक निर्जरेने मोक्ष का मिळत नाही?
जरी सविपाक निर्जरेने जुनी कर्मे दर क्षणी गळून पडत असली, तरी यामुळे आत्मा संसारमुक्त किंवा मोक्षगामी होऊ शकत नाही. याची मुख्य २ कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

नवीन कर्मबंधाचा पाश: अज्ञानी जीव जेव्हा जुन्या कर्माचे फळ (सुख किंवा दुःख) भोगतो, तेव्हा तो त्यात राग किंवा द्वेष करतो. त्यामुळे जुने १ कर्म गळून पडत असताना पाठीमागे १० नवीन कर्मे पुन्हा बांधली जातात.
संसाराचे चक्र चालूच राहते: हे एखाद्या तलावासारखे आहे—जिथून जुने पाणी वाळत आहे, पण दुसऱ्या बाजूने नवीन पाण्याचा प्रवाह वेगाने आत येत आहे.

थोडक्यात सार:
सविपाक निर्जरा ही कर्माची कुदरती/नैसर्गिक गळती आहे. मोक्ष मार्गावर पुढे जाण्यासाठी जीवाला 'सविपाक' (आपोआप होणाऱ्या) निर्जरेवर अवलंबून न राहता तपाच्या आणि आत्मज्ञानाच्या बळावर 'अविपाक निर्जरा' करावी लागते.