अनेकांतवाद व स्यादवाद

जैन तत्त्वज्ञानाने संपूर्ण जगाला दिलेली सर्वात मोठी आणि क्रांतिकारी भेट म्हणजे 'अनेकांतवाद' आणि 'स्याद्वाद'. हे दोन सिद्धांत म्हणजे केवळ धार्मिक विचार नसून, ते सत्याचा शोध घेण्याचे आणि वैचारिक सहिष्णुता जपण्याचे एक उच्च दर्जाचे तत्त्वज्ञान आहे.

अनेकांतवाद: विचारांचे तत्त्वज्ञान
'अनेकांतवाद' हा शब्द तीन शब्दांपासून बनला आहे: अनेक + अंत + वाद
(अनेक = खूप/विविध, अंत = धर्म/पैलू/गुण, वाद = विचार/सिद्धांत)

• अर्थ व संकल्पना: कोणतीही वस्तू, विचार किंवा परिस्थिती ही एकाच गुणाची नसते; तिला अनंत पैलू किंवा गुण (अनेक धर्म) असतात. मानवी बुद्धी किंवा विचार मर्यादांमुळे एका वेळी वस्तूचा केवळ एकच किंवा काहीच पैलू पाहू शकतो, पूर्ण सत्य पाहू शकत नाही. त्यामुळे "माझेच म्हणणे पूर्ण सत्य आहे" असा अट्टहास धरणे म्हणजे अज्ञान आहे.

• प्रसिद्ध रूपक - 'अंध आणि हत्तीची गोष्ट': ६ आंधळे एका हत्तीला स्पर्श करतात.

        ज्याने कान पकडला तो म्हणाला - "हत्ती सुपासारखा आहे."
        ज्याने पाय पकडला तो म्हणाला - "हत्ती खांबासारखा आहे."
        ज्याने पूच्छ पकडले तो म्हणाला - "हत्ती दोरीसारखा आहे."
       निष्कर्ष: ते आपापल्या जागी अंशतः बरोबर होते, पण त्यांचे ज्ञान अपूर्ण होते. जेव्हा डोळस व्यक्तीने पाहिले, तेव्हा त्याला समजले की हत्ती या सर्वांचे मिळून बनलेले एक पूर्ण स्वरूप आहे. हाच अनेकांतवाद आहे.

स्याद्वाद: वाणी आणि भाषेचे तत्त्वज्ञान
अनेकांतवाद हा 'विचारांचा' सिद्धांत आहे, तर त्या अनेकांतवादी विचारांना 'शब्दांत किंवा भाषेत' मांडण्याची पद्धत म्हणजे 'स्याद्वाद'.
'स्यात्' या संस्कृत शब्दाचा अर्थ 'कदाचित' असा नसून 'एका विशिष्ट दृष्टिकोनातून' असा आहे.

• 'स्यात्' वापरण्याचे महत्त्व: आपण जेव्हा एखादे विधान करतो, तेव्हा विधानाच्या मागे 'स्यात्' जोडल्यामुळे त्या विधानातून इतर दृष्टिकोनांचा आदर व्यक्त होतो आणि कट्टरता संपते.
• चुकीचे/एकांतवादी विधान: "हेच सत्य आहे." (यामुळे वाद निर्माण होतो)
• स्याद्वादी विधान: "एका विशिष्ट दृष्टिकोनातून हे सत्य आहे." (यामुळे संवादाचे मार्ग उघडे राहतात)

सप्तभंगी नय: स्याद्वादाचे ७ प्रकार/पैलू
सत्याला पूर्णपणे आणि अहिंसक भाषेत मांडण्यासाठी जैन न्यायात 'सप्तभंगी' ची रचना केली आहे. कोणत्याही गोष्टीचे विश्लेषण ७ प्रकारे केले जाऊ शकते: हे समजून घेण्यासाठी 'द्रव्य, क्षेत्र, काल आणि भाव' (ज्याला 'स्व-चतुष्टय' आणि 'पर-चतुष्टय' म्हणतात) या चौकटीचा वापर केला जातो.

• स्यात् अस्ति: एका दृष्टिकोनातून वस्तू आहे (उदा. घट हा मातीचा आहे).
• स्यात् नास्ति: एका दृष्टिकोनातून वस्तू नाही (उदा. घट हा सोन्याचा नाही).
• स्यात् अस्ति-नास्ति: एका दृष्टिकोनातून वस्तू आहे आणि नाहीसुद्धा (स्व-द्रव्याने आहे, पर-द्रव्याने नाही).
• स्यात् अवक्तव्यम्: एका दृष्टिकोनातून वस्तूचे वर्णन शब्दात करणे अशक्य आहे.
• स्यात् अस्ति च अवक्तव्यम्: वस्तू आहे, पण तिचे पूर्ण वर्णन शब्दात करता येत नाही.
• स्यात् नास्ति च अवक्तव्यम्: वस्तू नाही, आणि तिचे पूर्ण वर्णन शब्दात करता येत नाही.
• स्यात् अस्ति-नास्ति च अवक्तव्यम्: वस्तू आहे, नाही आणि तिचे पूर्ण वर्णन शब्दात करताही येत नाही.

आजच्या आधुनिक युगात अनेकांतवाद व स्याद्वादाचे महत्त्व
अनेकांतवाद आणि स्याद्वाद ही केवळ प्राचीन तत्त्वज्ञानाची पुस्तके पुरती मर्यादित संकल्पना नसून आजच्या जगात ती अत्यंत उपयुक्त आहे:

• वैचारिक अहिंसा: शरीराने कोणाला न मारणे जेवढे महत्त्वाचे आहे, तितकेच दुसऱ्याच्या विचारांची हिंसा न करणे म्हणजेच अनेकांतवाद.
• कट्टरता व युद्धांवर उपाय: जगात होणारे बहुतांश धर्मवाद, राजकीय वाद आणि दहशतवाद हे "माझेच म्हणणे खरे" या अहंकारातून जन्माला येतात. स्याद्वाद इतरांचा दृष्टिकोन समजून घेण्याची वृत्ती वाढवतो.
• लोकशाही व सहअस्तित्व: विविध धर्म, संस्कृती आणि विचारसरणी असणाऱ्या देशात (जसे की भारत) शांततेने एकत्र राहण्यासाठी अनेकांतवादी दृष्टिकोन हा पाया ठरतो.

थोडक्यात सार:
अनेकांतवाद आपल्याला हे शिकवतो की "सत्य हे खूप मोठे आणि बहुआयामी आहे", तर स्याद्वाद आपल्याला हे शिकवतो की "बोलताना नम्र राहा आणि इतरांच्या दृष्टिकोनाचा आदर करा."