भरत चक्रवर्ती

भरत चक्रवर्ती हे जैन धर्माचे पहिले तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव (आदिनाथ)आणि राणी यशस्वती यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. ते या अवसर्पिणी (वर्तमान कालचक्र) काळातील सहा खंडांवर विजय मिळवणारे पहिले चक्रवर्ती सम्राट होते.

मुख्य आणि महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे
जन्म आणि पार्श्वभूमी

• पिता व माता: भरत चक्रवर्ती हे जैन धर्माचे पहिले तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव (आदिनाथ)आणि राणी यशस्वती (किंवा नंदा) यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते.

• देशाचे नाव 'भारत': प्राचीन ग्रंथांनुसार (जैन परंपरा तसेच श्रीमद्भागवत आणि विष्णु पुराणासारख्या वैदिक परंपरेनुसार), ज्या महान राजाच्या नावावरून आपल्या देशाला भारत (भारतवर्ष) हे नाव मिळाले, ते भरत चक्रवर्तीच मानले जातात.

चक्रवर्ती सम्राट आणि विजय अभियान

• चक्रवर्ती'चा अर्थ: चक्रवर्ती म्हणजे असा सम्राट ज्याचे सुदर्शन चक्रासारखे 'चक्ररत्न' संपूर्ण जगावर विजय मिळवून त्याला सार्वभौम राजा बनवते.
• भरत महाराजांनी पृथ्वीवरील सर्व सहा खंडांवर (षट्खंड) विजय मिळवला होता आणि अखंड साम्राज्याची स्थापना केली होती.

बाहुबली यांच्याशी युद्ध आणि हृदयपरिवर्तन
भरत चक्रवर्तींच्या कथेत त्यांचे धाकटे भाऊ भगवान बाहुबली (यांच्यासोबतचा प्रसंग खूप प्रसिद्ध आहे:

• संपूर्ण पृथ्वी जिंकल्यानंतर जेव्हा भरत आपल्या अयोध्या नगरीत परतले, तेव्हा त्यांचे 'चक्ररत्न' महालाच्या दारात थांबले. याचा अर्थ अजून काही राज्ये त्यांच्या अधीन व्हायची बाकी होती.
• भरत चक्रवर्तींच्या ९९ भावांपैकी बहुतेकांनी आपले राज्य सोडून संन्यास घेतला, परंतु बाहुबली यांनी शरण येण्यास नकार दिला.
• भावाभावांमध्ये सैन्याचे नुकसान टाळण्यासाठी दृष्टीयुद्ध, जलयुद्ध आणि मल्लयुद्ध या तीन अहिंसक युद्धांचा मार्ग निवडण्यात आला.
• तिन्ही युद्धांत बाहुबली विजयी झाले. परंतु, भरत यांना हरवल्यानंतर बाहुबलींच्या मनात तीव्र वैराग्य निर्माण झाले. भावाविरुद्धच्या या संघर्षाने व्यथित होऊन बाहुबलींनी आपले राज्य भरताला सोपवले आणि ते तपश्चर्येसाठी निघून गेले.

वैराग्य आणि केवलज्ञान (मोक्ष)

• बाहुबलींच्या संन्यासानंतर भरत चक्रवर्तींचेही मन संसारात रमले नाही.
• त्यांनी अनेक वर्षे राज्यकारभार अत्यंत न्यायाने केला. परंतु, शेवटी त्यांनी सर्व राजवैभव, चक्रवर्ती पद आणि सुखांचा त्याग करून दिगंबर/जैन मुनींची दीक्षा घेतली.
• कठोर तपश्चर्या करून त्यांना केवलज्ञान'** (सर्वोच्च ज्ञान) प्राप्त झाले आणि शेवटी मोक्ष मिळाला.

सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व

• कला आणि साहित्य: भरत चक्रवर्ती हे केवळ महान योद्धाच नव्हते, तर ते संगीत, नाट्य आणि विविध कलांचे मोठे संरक्षक मानले जातात. (नाट्यशास्त्राशी जोडलेल्या भरत मुनींशी काही परंपरेत त्यांचा संबंध जोडला जातो).
• त्याग आणि वैराग्याचे प्रतीक: भरत चक्रवर्ती यांचे जीवन हे दाखवते की, जगज्जेता सम्राट असूनही माणसाच्या मनात जर सत्य आणि वैराग्य असेल, तर तो भौतिक सुखांचा त्याग करून आत्मज्ञानाकडे जाऊ शकतो.