आचार्य नेमिचन्द्र सिद्धान्ति देव

आचार्य नेमिचन्द्र सिद्धान्ति देव (ज्यांना जैन साहित्यात आचार्य नेमिचन्द्र मुनी म्हणूनही ओळखले जाते) हे ११ व्या ते १२ व्या शतकातील दिगंबर जैन परंपरेतील एक प्रख्यात तत्त्वज्ञ आणि लेखक आहेत. जैन शास्त्रांचे गाढे अभ्यासक असलेल्या पंडितांनी केलेल्या ऐतिहासिक संशोधनानुसार, ते गोम्मटसारचे लेखक 'आचार्य नेमिचन्द्र सिद्धांत चक्रवर्ती' यांच्यापेक्षा भिन्न असून त्यांचे स्वतंत्र ऐतिहासिक अस्तित्व आहे.वैयक्तिक आणि ऐतिहासिक परिचय
* कालखंड: त्यांचा निश्चित काळ ११ वे शतक ते १२ वे शतक (विक्रम संवत ११२५ च्या आसपास) मानला जातो. 
* समकालीन राजे: बृहद् द्रव्यसंग्रहाचे प्रसिद्ध संस्कृत टीकाकार आचार्य ब्रह्मदेव सूरी यांच्या मते, या आचार्यांनी माळव्याचे प्रख्यात परमार वंशाचे राजे भोजदेव यांच्या शासनकाळात ग्रंथरचना केली होती.
* गुरु-परंपरा: पंडित आशाधरजी आणि प्राचीन पट्टावलींमधील उल्लेखांनुसार, हे आचार्य श्रीनंदी यांचे प्रशिष्य आणि आचार्य नयनंदी (ज्यांनी वि. सं. ११०० मध्ये 'सुदंसणचरिउ' ग्रंथ लिहिला) चे थेट शिष्य होते. तसेच, वि. सं. ११५० च्या सुमारास होऊन गेलेले प्रसिद्ध विद्वान आचार्य वसुनंदी सिद्धान्तिदेव हे यांचेच शिष्य होते. 

अजरामर ग्रंथसंपदा
आचार्य नेमिचन्द्र सिद्धान्ति देव यांच्या प्रामुख्याने दोनच मूळ रचना उपलब्ध आहेत, परंतु जैन तत्त्वज्ञानात त्यांना अत्यंत आदराचे स्थान आहे: 

•    लघु-द्रव्यसंग्रह: यामध्ये सुरुवातीला त्यांनी केवळ २६ प्राकृत गाथांमध्ये जैन धर्मातील मूलभूत द्रव्यांचे संक्षिप्त स्वरूप मांडले होते.
•    बृहद्-द्रव्यसंग्रह (दव्वसंगहो): हा त्यांचा सर्वात लोकप्रिय आणि मुख्य ग्रंथ आहे. यामध्ये एकूण ५८ प्राकृत गाथा असून त्याची रचना राजस्थानमधील कोटा जवळील 'आश्रमपतन' (केशोरायपाटन) येथील ऐतिहासिक मुनिसुव्रतनाथ जैन मंदिरात करण्यात आली होती. 

नामसाधर्म्यामुळे होणारा संभ्रम आणि वास्तविकता
बऱ्याचदा सामान्य वाचकांमध्ये गोम्मटसार, त्रिलोकसार लिहिणारे 'सिद्धांत चक्रवर्ती' आणि द्रव्यसंग्रह लिहिणारे 'सिद्धान्ति देव' यांना एकच मानले जाते. परंतु, इतिहासकार आणि टीकाकार स्पष्ट करतात की: 

• १० व्या शतकातील 'सिद्धांत चक्रवर्ती' हे दक्षिण भारतातील श्रवणबेळगोळमध्ये बाहुबली प्रतिष्ठापनेशी जोडलेले होते.

• ११ व्या-१२ व्या शतकातील 'सिद्धान्ति देव' हे मध्य भारतातील माळवा-राजस्थान क्षेत्राशी संबंधित होते आणि त्यांची उपाधी 'सिद्धान्ति देव' अशीच लिहिलेली आढळते.