द्रव्यसंग्रह

'द्रव्यसंग्रह' (किंवा प्राकृतमध्ये 'दव्वसंगहो') हा दिगंबर जैन परंपरेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा, लोकप्रिय आणि मूलभूत तत्त्वज्ञान ग्रंथ आहे. या ग्रंथाची रचना आचार्य नेमिचन्द्र सिद्धान्ति देव (११ वे ते १२ वे शतक) यांनी प्राकृत भाषेमध्ये केली आहे.संशोधनानुसार, हा ग्रंथ त्यांनी माळव्याचा प्रसिद्ध परमार राजा भोजदेव याच्या राज्यांतर्गत असणाऱ्या 'आश्रमपतन' (सध्याचे केशोरायपाटन, कोटा, राजस्थान) येथील मुनिसुव्रतनाथ जैन मंदिरात बसून लिहिला होता. सुरुवातीला त्यांनी २६ गाथांचा 'लघु-द्रव्यसंग्रह' लिहिला आणि नंतर त्याचा विस्तार करून ५८ गाथांचा 'बृहद्-द्रव्यसंग्रह' तयार केला

द्रव्यसंग्रह ग्रंथाची विभागणी एकूण ५८ गाथांमध्ये आणि ३ मुख्य अधिकारांमध्ये (भागांमध्ये) करण्यात आली आहे:

प्रथम अधिकार: ६ द्रव्य आणि ५ अस्तिकाय (गाथा १ ते २७)या भागात सृष्टीच्या रचनेचे आणि विश्वातील मूळ तत्त्वांचे वैज्ञानिक विवेचन आहे.

द्वितीय अधिकार: ७ तत्त्व आणि ९ पदार्थ (गाथा २८ ते ३९)

या भागात संसाराचे कारण आणि त्यातून मुक्त होण्याच्या प्रक्रियेचे (कर्म सिद्धांताचे) वर्णन आहे.

तृतीय अधिकार: मोक्षमार्ग आणि ध्यान (गाथा ४० ते ५७)

हा भाग पूर्णपणे आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक साधनेवर आधारित आहे.