इष्टोपदेश

आचार्य पूज्यपाद यांनी रचलेला 'इष्टोपदेश' हा ग्रंथ दिगंबर जैन परंपरेतील अत्यंत लोकप्रिय, संक्षिप्त आणि प्रभावी संस्कृत अध्यात्म ग्रंथ आहे. कमीत कमी शब्दांत (५१ श्लोकांचा) आत्मज्ञान, वैराग्य आणि मोक्ष मार्गाचे सार सांगणारा हा एक महान ग्रंथ मानला जातो. 

आचार्य पूज्यपाद हे 'सर्वार्थसिद्धि' आणि 'समाधितंत्र' यांसारख्या ग्रंथांचेही कर्ते असून 'इष्टोपदेश' हा त्यांच्या साहित्यातील एक अत्यंत प्रभावशाली व उपदेशात्मक रचना मानली जाते.

ग्रंथातील मुख्य सिद्धांत व विषय
आचार्य पूज्यपादांनी ५१ श्लोकांमध्ये तीन प्रकारच्या आत्म्यांचे आणि मोक्ष मार्गाचे सविस्तर वर्णन केले आहे:
तीन प्रकारचेत्मे

• 1. बहिरात्मा: जो अज्ञानामुळे शरीर, धन, घर आणि बाह्य वस्तूंनाच 'मी' मानतो.
• 2. अंतरात्मा: जो विवेकपूर्वक समजतो की 'शरीर वेगळे आहे आणि माझा आत्मा वेगळा आहे'.
• 3. परमात्मा: जो सर्व कर्मांचा नाश करून पूर्ण शुद्ध (सिद्ध/अर्हंत) बनतो.

शरीर आणि आत्म्याचा भेद (भेदविज्ञान):

• जसे दूध आणि पाणी एकत्र दिसतात पण ते वेगळे असतात, तसेच शरीर आणि आत्मा एकाच ठिकाणी राहत असले तरी आत्मा चेतन आहे आणि शरीर अचेतन (जड) आहे.
• सुख-दुःखाचा भ्रम: बाह्य वस्तूंमध्ये सुख किंवा दुःख नसते; सुख आणि दुःख हे आपल्या स्वतःच्या राग-द्वेषाच्या आणि मोहाच्या कल्पनांमुळे उत्पन्न होतात.

प्रसिद्ध श्लोक आणि अर्थ
इष्टोपदेश ग्रंथातील एक अत्यंत प्रसिद्ध श्लोक (श्लोक ७) खालीलप्रमाणे आहे:
        यद् स्वस्मै रोचते तुभ्यं तद् परस्मै न कारयेत्।
        यदात्मनोऽप्रियं मत्वा परस्यापि न तत् आचरेत्॥
अर्थ: जे व्यवहार किंवा वर्तन स्वतःला आवडत नाही (ज्यामुळे स्वतःला दुःख होते), ते वर्तन दुसऱ्याशी कधीही करू नये. जे स्वतःसाठी प्रिय आहे, तेच इतरांसाठी आचरावे. (हा अहिंसेचा सर्वात सोपा व्यावहारिक नियम आहे).
आध्यात्मिक आणि दैनंदिन महत्त्व

• पठणासाठी सोपा: केवळ ५१ श्लोक असल्यामुळे हा ग्रंथ रोजच्या स्वाध्यायात आणि पाठांतर करण्यासाठी अत्यंत सुलभ आहे.
• दिगंबर जैन परंपरेत या ग्रंथावर अनेक विद्वानांनी भाषा-टीका लिहिल्या आहेत (उदा. पंडित तोडरमलजी)
• मानसिक शांतता: हा ग्रंथ वाचल्याने संसारातील संकटांमध्ये किंवा दुःखात माणसाला समता भाव (धैर्य) ठेवण्याची प्रेरणा मिळते.