परमात्मप्रकाश
परमात्मप्रकाश (परमप्पपयासु) हा आचार्य योगींदुदेव (साधारण इ.स. ६ वे शतक) यांनी अपभ्रंश भाषेत दोहा छंदात रचलेला प्रसिद्ध अध्यात्म ग्रंथ आहे. शिष्य प्रभाकर भट्ट यांच्या विनंतीवरून योगींदुदेवांनी परमात्म्याचे स्वरूप सोप्या लोकभाषेत समजावले. यात सुमारे ३४० दोहे असून ते दोन अधिकारांत विभागलेले आहेत. ब्रह्मदेव यांची संस्कृत टीका विशेष प्रसिद्ध आहे.
प्रथम अधिकार — त्रिविध आत्मा व परमात्मा (सुमारे १२४ दोहे)
- मंगल व प्रश्न: सिद्ध, अरिहंत व आचार्य-उपाध्याय-साधू यांना नमस्कार; प्रभाकर भट्टांची 'परमात्मा कसा आहे ते सांगा' ही विनंती.
- तीन प्रकारचे आत्मे: बहिरात्मा (शरीरालाच 'मी' मानणारा), अंतरात्मा (देह व आत्मा भिन्न जाणणारा सम्यग्दृष्टी) आणि परमात्मा (कर्ममुक्त, अनंत ज्ञान-दर्शन-सुख-वीर्यमय). बहिरात्मपणा सोडून अंतरात्मा होऊन परमात्म्याचे ध्यान करणे हाच उपाय.
- परमात्म्याचे स्वरूप: निरंजन, शांत, शिव; लोकाग्रावर स्थित तरीही प्रत्येक देहात स्वभावरूपाने विराजमान; इंद्रिये व मन यांना अगोचर, केवळ समाधीने जाणता येणारा; उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्त.
- देह व आत्मा: देहात राहूनही आत्मा देहापासून भिन्न; भेदविज्ञानाची प्रेरणा; आत्मा कथंचित सर्वव्यापक (ज्ञानाने), कथंचित जड (इंद्रियज्ञानाच्या अभावाने) — नयसापेक्ष विवेचन; कर्मबंध व कर्ममुक्त परमात्मा.
द्वितीय अधिकार — मोक्ष, मोक्षफल व मोक्षमार्ग (सुमारे २१४ दोहे)
- मोक्ष व मोक्षफल: धर्म, अर्थ, काम या पुरुषार्थांपेक्षा मोक्ष श्रेष्ठ; मोक्षात अविनाशी सुख; सर्व ज्ञानींचे ध्येय मोक्ष.
- मोक्षमार्ग: निश्चय रत्नत्रय (आत्म्याचे श्रद्धान, ज्ञान व त्यात लीनता) आणि त्याचे साधन म्हणून व्यवहार रत्नत्रय; सहा द्रव्यांचे वर्णन; परद्रव्य दुःखाचे कारण.
- संवर-निर्जरा: समभाव, तप व परिग्रहत्याग यांनी संवर-निर्जरा; कषायांमुळे असंयम; समभावाविना रत्नत्रय नाही.
- वैराग्य व उपदेश: पुण्यही बंधनच, म्हणून पुण्य-पापाच्या पलीकडे जाण्याचा उपदेश; विषयसुखाची निःसारता; बाह्य क्रियांपेक्षा अंतरंग शुद्धी; शेवटी परमसमाधी व परमात्मपदाची प्रेरणा.
महत्त्व
गहन अध्यात्म सामान्य लोकांच्या भाषेत मांडणारा हा पहिल्या काही ग्रंथांपैकी एक आहे. बहिरात्मा-अंतरात्मा-परमात्मा ही त्रिविध आत्म्याची संकल्पना याच्या लोकप्रियतेमुळे जैन स्वाध्यायात सर्वत्र रूढ झाली.