पंचाध्यायी

पंचाध्यायी हा कविवर पं. राजमल्ल (इ.स. १६ वे शतक, सम्राट अकबराचा काळ) यांनी संस्कृत पद्यात रचलेला जैन द्रव्यानुयोगाचा अत्यंत तर्कशुद्ध ग्रंथ आहे. नावाप्रमाणे ग्रंथकाराने पाच अध्यायांची योजना केली होती, परंतु उपलब्ध ग्रंथ सुमारे दीड अध्याय (पूर्वार्ध व उत्तरार्ध) इतकाच आहे — तरीही त्यात सुमारे १,९०० श्लोक असून वस्तुस्वरूप व सम्यग्दर्शनाचे इतके सूक्ष्म विवेचन क्वचितच अन्यत्र आढळते. ग्रंथाची शैली शंका-समाधानाची आहे: 'शंकाकार' प्रश्न उपस्थित करतो आणि ग्रंथकार युक्ती व दृष्टांतांनी त्याचे उत्तर देतात. पं. राजमल्लांनी 'लाटीसंहिता' हा श्रावकाचार ग्रंथही रचला.

पूर्वार्ध — वस्तु-स्वरूप (द्रव्य-गुण-पर्याय)

• सत् चे स्वरूप: वस्तू सामान्य-विशेषात्मक; 'सत्' स्वतःसिद्ध, स्वसहाय, निर्विकल्प व अनादि-अनंत; असत्ची उत्पत्ती, परापेक्ष सिद्धी किंवा सत्चा नाश मानण्यातील दोष.
• सत्ता व द्रव्य: सत्ता आणि तिची प्रतिपक्षता; अखंड द्रव्यात देश-देशांश, गुण-गुणांश यांची कल्पना का आवश्यक; एकप्रदेशी द्रव्य; गुण गुणीपासून वेगळे नाहीत.
• गुण व पर्याय: गुणांचे अंश व त्यांचा क्रम; गुणपर्याय व द्रव्यपर्याय; नित्यता-अनित्यता; द्रव्याचे लक्षण — 'गुणपर्ययवद् द्रव्यम्' आणि 'उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं सत्'.
• नय व प्रमाण: द्रव्यार्थिक व पर्यायार्थिक नय, निश्चय-व्यवहार नयांची मर्यादा; प्रमाणाविना नय टिकत नाही.
• दृष्टांताभासांचे खंडन: सत् व परिणाम यांचा संबंध समजावताना सुचवल्या जाणाऱ्या चुकीच्या दृष्टांतांचे (वाच्य-वाचक, नगारा-दंड, बीज-अंकुर, कनक-पाषाण, दोन मित्र इत्यादी) सविस्तर परीक्षण व खंडन.

उत्तरार्ध — जीवतत्त्व व सम्यग्दर्शन

• जीवसिद्धी: अनुमानाने जीवाची सिद्धी; मूर्त-अमूर्त विचार; आत्मा रसादिकांपासून भिन्न; लोक-अलोक.
• बंधाचे स्वरूप: केवळ प्रदेशांच्या संयोगाला बंध म्हणत नाहीत; स्वाभाविक व वैभाविक भाव; उभयबंध; सोपाधी व निरुपाधी अवस्था; निश्चय व व्यवहार नयांचे विषय.
• सम्यग्दर्शनाचे सूक्ष्म विवेचन: सम्यक्त्व स्वतः निराकार, श्रद्धानादी त्याची बाह्य लक्षणे; प्रशम, संवेग, अनुकंपा व आस्तिक्य; भक्ती-वात्सल्य; सात भय (इहलोक भय इत्यादी), तीन मूढता (गुरुमूढता इत्यादी); सम्यग्दर्शनाची आठ अंगे (स्वस्थितीकरण आदी).
• ज्ञानचेतना व चारित्र: वीतराग व सराग सम्यग्दृष्टीची ज्ञानचेतना; जीवातील अनंत गुण; क्षायोपशमिक ज्ञाने; चारित्रमोहाचे भेद व कार्य; इंद्रियसंयम व प्राणिसंयम; साधू व यतिधर्माचे स्वरूप.

महत्त्व

न्यायशैलीत लिहिलेला हा ग्रंथ अभ्यासकांसाठी 'द्रव्यानुयोगाचे प्रवेशद्वार' मानला जातो. विशेषतः सम्यग्दर्शनावरील उत्तरार्धातील विवेचन अनेक प्रवचनकारांचा आधारग्रंथ आहे.