पाहुड दोहा

पाहुड दोहा हा मुनी रामसिंह (साधारण इ.स. १० वे–११ वे शतक) यांनी अपभ्रंश भाषेत रचलेला २२२ दोह्यांचा अध्यात्म ग्रंथ आहे. 'पाहुड' म्हणजे प्राभृत (भेट). योगींदुदेवांच्या परमात्मप्रकाश-योगसाराच्या परंपरेतील हा ग्रंथ थेट, धारदार आणि कधी कधी उपरोधिक शैलीत बाह्य कर्मकांडावर प्रहार करून अंतर्मुख आत्मसाधनेचा आग्रह धरतो. त्याची भाषा व प्रतिमा पुढील काळातील संत-कवींच्या दोह्यांशी विलक्षण साम्य दाखवतात.

दोह्यांचे प्रमुख विषय

• मंगल व गुरुमहिमा: ज्याच्या कृपेने आत्मदेव ओळखता आला त्या गुरूला नमन; आत्मज्ञानाविना सर्व व्यर्थ.
• देह व आत्मा: देह नश्वर व अशुचि, आत्मा ज्ञानमय व शाश्वत; देहात राहणारा परमात्मा ओळखण्याचे आवाहन; इंद्रियसुखांची निःसारता.
• बाह्याचारावर टीका: केवळ तीर्थयात्रा, स्नान, वेष, मुंडन, ग्रंथपठण किंवा मूर्तिपूजेने मोक्ष नाही — 'देव देवळात नाही, शिलेत नाही; तो देहातच आहे'; मन शुद्ध न करता केलेले तप व्यर्थ.
• मनोनिग्रह व समता: मनरूपी हत्तीला आवर घालणे; राग-द्वेष सोडून समभाव; परिग्रह व आशा-तृष्णेचा त्याग; पुण्य-पाप दोन्हींच्या पलीकडे जाणे.
• आत्मानुभूती व समाधी: शिव (परमात्मा) व शक्ती (चेतना) यांच्या प्रतीकांतून आत्म्याच्या एकत्वाचा अनुभव; निर्विकल्प समाधी; सहज आनंद; ग्रंथाचे फल.

महत्त्व

अपभ्रंश अध्यात्म-काव्याचा हा उत्कृष्ट नमुना आहे. धर्माचा गाभा बाह्य आचारात नसून अंतरंग शुद्धीत आहे, हा संदेश तो अतिशय प्रभावीपणे देतो, त्यामुळे भारतीय भक्ती व संत साहित्याच्या अभ्यासकांसाठीही तो महत्त्वाचा आहे.

टीप: वरील विषय-विभाग अभ्यासाच्या सोयीसाठी दिले आहेत; मूळ ग्रंथ दोह्यांच्या सलग मालेच्या रूपात आहे.