तत्त्वसार
दिगंबर जैन परंपरेतील महान आचार्य देवसेनाचार्य (नववे-दहावे शतक) यांनी रचलेला 'तत्त्वसार' हा एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण प्राकृत ग्रंथ आहे. या ग्रंथामध्ये जैन अध्यात्म, शुद्ध आत्म्याचे स्वरूप, निश्चय व व्यवहार नय आणि मुक्तीचा मार्ग यांचे अतिशय प्रभावी प्रतिपादन केले आहे.
हा ग्रंथ पूर्णपणे अध्यात्म आणि द्रव्यानुयोग या अंगाशी संबंधित आहे. यात बाह्य क्रियाकांडापेक्षा अंतरंगातील शुद्ध आत्मा, आत्मध्यान आणि कर्मांची निर्जरा कशी करावी, याचे तात्विक विवेचन केले आहे. या ग्रंथाचे प्रथम पर्व ते षष्ठ पर्व असे सहा विभाग असून प्रत्येक पर्वात आत्मशुद्धी व मोक्षप्राप्तीच्या मार्गाशी संबंधित विषयांचे क्रमशः विवेचन केले आहे.
या ग्रंथाची सविस्तर माहिती आणि त्यातील मुख्य विषयांची रचना खालीलप्रमाणे आहे:
ग्रंथातील प्रमुख विषय व गाभा (अध्याय / विभाग)
या ग्रंथातील मुख्य प्रकरणांचा सारांश खालीलप्रमाणे आहे:
1. मंगल आणि ग्रंथाची प्रतिज्ञा:
ग्रंथाच्या सुरुवातीला सिद्ध भगवंतांना आणि पंचपरमेष्ठिंना नमन करून आत्म्याच्या शुद्ध स्वभावाचे स्मरण केले आहे. आत्मध्यान हीच खरी साधना असल्याचे यात स्पष्ट केले आहे.
2. व्यवहार आणि निश्चय नय (आत्मा आणि परद्रव्य):
- शरीराशी किंवा बाह्य पदार्थांशी असलेला ममत्वभाव हाच संसार आहे. जो जीव शरीराला आणि कर्मांना आपले मानतो, तो 'पर-समयी' (अज्ञानी) ठरतो.
- याउलट, जो आत्म्याला क्रोध, मान, माया, लोभ या विभाव परिणामांपासून रहित आणि ज्ञान-दर्शनमय पाहतो, तो खरा 'निश्चय नयी' ज्ञानी आहे.
- ग्रंथात ध्यानाचे महत्त्व सांगताना म्हटले आहे की, ज्याप्रमाणे पायांशिवाय मेरु पर्वतावर चढणे अशक्य आहे, त्याचप्रमाणे आत्मध्यानाशिवाय कर्मक्षय करणे असंभव आहे.
- आर्त ध्यान आणि रौद्र ध्यान हे संसाराचे कारण आहेत, तर धर्म ध्यान आणि शुक्ल ध्यान हे मोक्षाचे साधन आहेत.
* खऱ्या निर्ग्रंथ मुनीचे लक्षण सांगताना आचार्य म्हणतात की, जो बाह्य धन-धान्यादिक परिग्रह आणि अंतरंगातील मिथ्यात्वादिक कषाय यांचा पूर्ण त्याग करतो, तोच खरा साधू होय.
* सुख असो वा दुःख, जीवन असो वा मरण, मित्र असो वा शत्रू—सर्वांमध्ये समभाव ठेवणे हाच योग्याचा खरा धर्म आहे.
5. कर्म निर्जरा आणि मोक्षमार्ग:
- जोपर्यंत मनातून किंवा विचारातून रेणूसारखा जरी राग शिल्लक आहे, तोपर्यंत कर्मांचा पूर्ण नाश होत नाही.
- सर्व प्रकारच्या शुभ व अशुभ कर्मांच्या बंधापासून मुक्त होऊन केवळ आपल्या शुद्ध आत्मस्वरूपात लीन होणे आणि शेवटी सिद्ध शिलेवर जाऊन अनंत सुखाची प्राप्ती करणे, हे या ग्रंथाचे अंतिम ध्येय आहे.
ग्रंथाचे विशेष महत्त्व
- कुंदकुंदाचार्यांच्या विचारांचा प्रभाव: आचार्य देवसेनावर आचार्य कुंदकुंद यांच्या 'समयसार' आणि 'नियमसार' ग्रंथांचा मोठा प्रभाव होता. त्याची झलक 'तत्त्वसार' मध्ये स्पष्टपणे पाहायला मिळते, जिथे व्यवहाराला गौण करून 'निश्चय आत्मस्वरूपावर' विशेष भर दिला आहे.
- स्वाध्यायसाठी अत्यंत उपयुक्त: जैन अध्यात्माचा गाभा कमीत कमी शब्दांत आणि अत्यंत सोप्या प्राकृत गाथांमध्ये समजून घेण्यासाठी हा ग्रंथ साधकांसाठी दीपस्तंभासारखा मानला जातो.
पर्वनिहाय सारांश (७४ गाथा)
- प्रथम पर्व (गाथा १–८) — स्वतत्त्व व परतत्त्व: मंगलाचरण; तत्त्वाचे अनेक भेद असले तरी मुख्य दोन — परतत्त्व (अरिहंतादी पंचपरमेष्ठी, ज्यांच्या आराधनेने पुण्य व परंपरेने मुक्ती) आणि स्वतत्त्व (स्वतःचा आत्मा); स्वतत्त्वाचे सविकल्प व निर्विकल्प प्रकार; शुद्धभाव.
- द्वितीय पर्व (गाथा ९–२१) — निर्ग्रंथ होऊन ध्यान: निर्विकल्प तत्त्वाच्या ध्यानासाठी निर्ग्रंथ श्रमणपणा; ध्यानाचे सामर्थ्य कोणाला; काल आदी लब्धींनी उत्तम सामग्रीची प्राप्ती; कर्मक्षयासाठी ध्यान अत्यावश्यक; 'या पंचम काळात ध्यान शक्य नाही' हे म्हणणे मिथ्या — आजही धर्मध्यान शक्य; ध्येय आत्म्याचे स्वरूप व ध्यानाची विधी; शुद्धात्मा इंद्रियांचा विषय नाही.
- तृतीय पर्व (गाथा २२–३२) — भेदविज्ञान व सिद्धसम आत्मा: कर्मजनित पर्यायांना जीव म्हणणे हा उपचार; आत्मा व कर्म यांचा संबंध; चेतन-अचेतन भेदज्ञान; शुद्धात्मा सिद्धांसमान — ध्यात्याने स्वतःला सिद्धसमान पाहावे; मन-इंद्रियांचा व्यापार थांबल्यावर आत्मदर्शन; ध्यानाने संवर, निर्जरा व मोक्ष.
- चतुर्थ पर्व (गाथा ३३–४५) — समभाव: चंचल चित्ताने केलेले तप मुक्तीचे साधन नाही; परद्रव्यावरील ममत्वाने बंध; मूढाचे राग-द्वेष व ज्ञान्याचा दृष्टिकोन; योग्याला कोणाविषयी राग-द्वेष नाही, सर्व जीवांप्रति समभाव; अनासक्त योग्यालाच आत्मदर्शन; निजतत्त्वच उपादेय; आत्म्याचा ध्याताच वीतरागी व रत्नत्रयधारी.
- पंचम पर्व (गाथा ४६–६६) — निर्जरा, परमानंद व केवलज्ञान: आत्मध्यान व इंद्रियसुखात लीन असणाऱ्याला शुद्धात्मा मिळत नाही; बहिरात्मा; परीषह सहन करण्यात लाभ; सूक्ष्म रागही मुक्तीत बाधक; कर्मोदय धैर्याने सहन करणे हेच तप; निश्चय रत्नत्रय म्हणजे आत्मानुभव; अतींद्रिय आनंद देणारा तोच खरा योग; कारण-परमात्मा; मोह नष्ट होताच मन व कर्म नष्ट; केवलज्ञानाची उत्पत्ती.
- षष्ठ पर्व (गाथा ६७–७४) — सिद्ध अवस्था: सिद्धांचे स्वरूप व केवलज्ञान; मुक्त जीवाची ऊर्ध्वगती, लोकाग्रावर अवस्थान व आकार; स्व-पर तत्त्वज्ञानाचे महत्त्व आणि ग्रंथाचा उपसंहार.