कार्तिकेयानुप्रेक्षा

अनुप्रेक्षानिहाय सविस्तर सारांश

• मंगल (गाथा १–३): त्रिलोकपूज्य जिनेंद्रांना नमस्कार आणि भव्य जीवांच्या आनंदासाठी अनुप्रेक्षा सांगण्याची प्रतिज्ञा.
• अनित्य (गाथा ४–२२): जन्मासोबत मरण, यौवनासोबत जरा, लक्ष्मीसोबत विनाश; बंधुजन, शरीर, घर व राज्य सर्व पाण्याच्या बुडबुड्यासारखे; म्हणून धन दान व पूजेत लावावे.
• अशरण (गाथा २३–३१): मरणाच्या वेळी इंद्र, चक्रवर्ती, मंत्र-तंत्र कोणीही शरण नाही; रत्नत्रयधारी आत्माच खरे शरण.
• संसार (गाथा ३२–७३): नरक, तिर्यंच, मनुष्य व देव या चारही गतींतील दुःखांचे सविस्तर व हृदयस्पर्शी वर्णन; द्रव्य, क्षेत्र, काल, भव व भाव ही पाच परावर्तने.
• एकत्व, अन्यत्व व अशुचि (गाथा ७४–८७): जीव एकटा जन्मतो-मरतो; देह व आप्तजन आत्म्यापासून भिन्न; शरीराची अपवित्रता व त्यातून वैराग्य.
• आस्रव, संवर व निर्जरा (गाथा ८८–११४): मन-वचन-कायेच्या योगाने आस्रव; सम्यक्त्व, व्रत, कषायजय व गुप्तींनी संवर; बारा तपांनी निर्जरा आणि सविपाक-अविपाक निर्जरेतील फरक.
• लोक (गाथा ११५–२८३): ग्रंथातील सर्वांत मोठा भाग — लोकाचा आकार व परिमाण; सहा द्रव्ये; एकेंद्रिय ते पंचेंद्रिय जीवांचे भेद, संख्या, आयू व अवगाहना; जीवाचे स्वरूप व त्याविषयी विविध मतांचे परीक्षण; पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश व काल; द्रव्य-गुण-पर्याय व उत्पाद-व्यय-ध्रौव्य; प्रमाण, ज्ञान व नय — म्हणजे लोकभावनेच्या निमित्ताने संपूर्ण जैन तत्त्वज्ञान.
• बोधिदुर्लभ (गाथा २८४–३०१): निगोदापासून मनुष्यभव, आर्यक्षेत्र, उत्तम कुल, निरोगी शरीर, दीर्घायू, सद्बुद्धी, जिनधर्म व रत्नत्रय — प्रत्येक पायरी उत्तरोत्तर दुर्लभ; म्हणून मिळालेल्या बोधीचे प्रमाद न करता रक्षण.
• धर्म (गाथा ३०२–४८९): दुसरा मोठा भाग — सर्वज्ञाचे स्वरूप व धर्माचे लक्षण; श्रावकधर्माचे बारा भेद (सम्यग्दर्शन, दर्शनप्रतिमा, व्रतप्रतिमा … उद्दिष्टत्याग) आणि बारा व्रतांचे वर्णन; मुनिधर्म — उत्तम क्षमा, मार्दव, आर्जव, शौच, सत्य, संयम, तप, त्याग, आकिंचन्य व ब्रह्मचर्य हे दहा धर्म; सम्यक्त्वाची आठ अंगे; सहा बाह्य व सहा आभ्यंतर तप — त्यात ध्यानाचे विस्तृत विवेचन; ग्रंथकाराचे अंतिम निवेदन.