पद्मनंदी पंचविन्शतिका

पद्मनंदी पंचविंशतिका हा आचार्य पद्मनंदी (इ.स. ११–१२ वे शतक, आचार्य वीरनंदींचे शिष्य) यांच्या संस्कृत रचनांचा संग्रह आहे. नावाप्रमाणे मूळ संग्रहात पंचवीस प्रकरणे होती; उपलब्ध पाठात २६ प्रकरणे व सुमारे ९३० श्लोक आहेत. उपदेश, वैराग्य, श्रावकधर्म, अध्यात्म आणि भक्तिस्तोत्रे यांचा हा सुंदर संगम असून त्याची भाषा प्रासादिक व काव्यमय आहे.

प्रकरणनिहाय सारांश

• १. धर्मोपदेशामृत (सुमारे १९७ श्लोक): सर्वांत मोठे प्रकरण — धर्माचे स्वरूप; श्रावक व मुनिधर्म; दहा धर्म; रत्नत्रय; मुनींचे मूलगुण व आचरण.
• २. दानोपदेश: आहार, औषध, शास्त्र व अभय दानांचा महिमा; दानाविना गृहस्थाश्रम निष्फळ.
• ३. अनित्य-पंचाशत्: पन्नास श्लोकांत जीवन, शरीर, धन व नात्यांच्या अनित्यतेचे चिंतन; प्रियजनांच्या मृत्यूवर शोक न करण्याचा उपदेश.
• ४. एकत्व-सप्तती: सत्तर श्लोकांत आत्म्याच्या एकत्वाचे व शुद्ध चैतन्यस्वरूपाचे अध्यात्म.
• ५. यति-भावनाष्टक: मुनींच्या भावनांचे आठ श्लोक.
• ६. उपासक-संस्कार: श्रावकाची दैनंदिन षट्कर्मे — देवपूजा, गुरुसेवा, स्वाध्याय, संयम, तप व दान.
• ७. देशव्रतोद्योतन: श्रावकाची अणुव्रते व प्रतिमा.
• ८. सिद्ध-स्तुती: सिद्ध भगवंतांची स्तुती.
• ९. आलोचना: जिनेंद्रांसमोर दोषांची आलोचना व आत्मनिंदा.
• १०. सद्बोध-चंद्रोदय: सम्यग्ज्ञानरूपी चंद्राचा उदय — आत्मज्ञानाचे माहात्म्य.
• ११. निश्चय-पंचाशत्: निश्चयनयाने आत्मस्वरूपाचे पन्नास श्लोक.
• १२. ब्रह्मचर्य-रक्षावर्ती: ब्रह्मचर्याच्या रक्षणाचे उपाय.
• १३–२०. स्तोत्रे: ऋषभ स्तोत्र, जिनेंद्र स्तवन, सरस्वती स्तवन, चौवीस तीर्थंकर स्तवन, सुप्रभाताष्टक, शांतिनाथ स्तोत्र, जिनपूजाष्टक व करुणाष्टक.
• २१. क्रियाकांड-चूलिका: धार्मिक क्रियांचे सार.
• २२. एकत्व-भावना आणि २३. परमार्थ-विंशती: परमार्थाचे वीस श्लोक.
• २४–२६. शरीराष्टक, स्नानाष्टक व ब्रह्मचर्याष्टक: शरीराची अशुचिता, खरे (आंतरिक) स्नान आणि ब्रह्मचर्याचे महत्त्व.

महत्त्व

एकाच ग्रंथात उपदेश, अध्यात्म व भक्ती असल्याने हा संग्रह गृहस्थ व साधू दोघांसाठी नित्यपाठाचा आवडता ग्रंथ आहे; विशेषतः 'एकत्व-सप्तती' व 'अनित्य-पंचाशत्' ही प्रकरणे वैराग्यासाठी प्रसिद्ध आहेत.