रयणसार
रयणसार हा दिगंबर जैन परंपरेतील थोर आचार्य कुन्दकुंदाचार्यांनी रचलेला एक महत्त्वपूर्ण प्राकृत ग्रंथ असून यात सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान आणि सम्यक्चारित्र या रत्नत्रयाचे सार संक्षिप्त रूपात विशद केले आहे. या ग्रंथात १६७ गाथांमध्ये आत्म्याचे स्वरूप, कर्मबंध आणि मोक्षप्राप्तीचा मार्ग यांचे सुलभ व प्रभावी निरूपण केले गेले आहे. कुन्दकुंदाचार्य हे समयसार, प्रवचनसार, पंचास्तिकाय आदी अनेक आध्यात्मिक ग्रंथांचे रचयिते असून दिगंबर परंपरेत त्यांना अत्यंत पूजनीय स्थान आहे. रयणसार हा ग्रंथ साधकांना आत्मसाधनेच्या मार्गावर मार्गदर्शन करणारा एक मौलिक आध्यात्मिक ग्रंथ म्हणून गणला जातो.
नामकरण: प्राकृत 'रयण' म्हणजे संस्कृत 'रत्न' (मणी/रत्न) आणि 'सार' म्हणजे निष्कर्ष किंवा श्रेष्ठ तत्त्व.
अर्थ: आत्म्याचे आणि मोक्ष मार्गाचे 'रत्नांसारखे अमूल्य सार' सांगणारा ग्रंथ म्हणजे रयणसार
ग्रंथाचा मुख्य विषय व शिकवण
आचार्य कुंदकुंदांनी या ग्रंथात अध्यात्म आणि आचरणाचा सुंदर मेळ घातला आहे:
रयणसार ग्रंथातील एक अत्यंत प्रसिद्ध गाथा खालीलप्रमाणे आहे:
सम्मत्तणाणचरणं मोक्खस्स य कारणं जिणे कहियं।
तम्हा जिणवयणेणं कादव्वो निच्चमुज्जोओ॥
अर्थ: जिनेन्द्र भगवंतांनी सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान आणि सम्यक्चारित्र (रत्नत्रय) या तिन्हींनाच मोक्षाचे साक्षात कारण म्हटले आहे. म्हणून जिनेन्द्र देवांच्या वचनांवर विश्वास ठेवून या रत्नत्रयाची प्राप्ती करण्यासाठी प्रत्येकाने सतत प्रयत्नशील राहिले पाहिजे.
आध्यात्मिक महत्त्व
आचार्य कुंदकुंदांच्या अष्टप्राभृत आणि इतर ग्रंथांप्रमाणेच रयणसार ग्रंथ अध्यात्मप्रेमी श्रावकांसाठी आणि मुनींसाठी अत्यंत स्वाध्याययोग्य आहे. यात अध्यात्मासोबतच दैनंदिन जीवनात धर्माचे पालन कसे करावे, यावर सोप्या भाषेत मार्गदर्शन केले आहे.
अर्थ: आत्म्याचे आणि मोक्ष मार्गाचे 'रत्नांसारखे अमूल्य सार' सांगणारा ग्रंथ म्हणजे रयणसार
ग्रंथाचा मुख्य विषय व शिकवण
आचार्य कुंदकुंदांनी या ग्रंथात अध्यात्म आणि आचरणाचा सुंदर मेळ घातला आहे:
- रत्नत्रय स्वरूप: सम्यग्दर्शन (सत्य श्रद्धा), सम्यग्ज्ञान (सत्य ज्ञान) आणि सम्यक्चारित्र (सत्य आचरण) या तीन रत्नांशिवाय आत्म्याला मोक्ष मिळणे अशक्य आहे.
- सम्यक्त्व (सम्यग्दर्शन) महिमा: गाथांमध्ये स्पष्ट केले आहे की, मिथ्यात्व (अज्ञानान्धकार) सोडून आत्म्याच्या खऱ्या स्वभावावर विश्वास ठेवणे हीच धर्माची पहिली पायरी आहे.
- मुनीधर्म आणि श्रावकधर्म: या ग्रंथात निर्ग्रंथ (दिगंबर) मुनींचे शुद्ध आचरण, ३१ मूल गुण, ध्यान आणि गृहस्थ श्रावकांचे अणुव्रत, देवशास्त्रगुरूची भक्ती यांचे सविस्तर वर्णन केले आहे.
- कषाय व पापांच त्याग: क्रोध, मान, माया, लोभ या चार कषायांचा आणि हिंसा, असत्य इत्यादी ५ पापांचा त्याग करून आत्मशुद्धी करण्याचा संदेश दिला आहे.
रयणसार ग्रंथातील एक अत्यंत प्रसिद्ध गाथा खालीलप्रमाणे आहे:
सम्मत्तणाणचरणं मोक्खस्स य कारणं जिणे कहियं।
तम्हा जिणवयणेणं कादव्वो निच्चमुज्जोओ॥
अर्थ: जिनेन्द्र भगवंतांनी सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान आणि सम्यक्चारित्र (रत्नत्रय) या तिन्हींनाच मोक्षाचे साक्षात कारण म्हटले आहे. म्हणून जिनेन्द्र देवांच्या वचनांवर विश्वास ठेवून या रत्नत्रयाची प्राप्ती करण्यासाठी प्रत्येकाने सतत प्रयत्नशील राहिले पाहिजे.
आध्यात्मिक महत्त्व
आचार्य कुंदकुंदांच्या अष्टप्राभृत आणि इतर ग्रंथांप्रमाणेच रयणसार ग्रंथ अध्यात्मप्रेमी श्रावकांसाठी आणि मुनींसाठी अत्यंत स्वाध्याययोग्य आहे. यात अध्यात्मासोबतच दैनंदिन जीवनात धर्माचे पालन कसे करावे, यावर सोप्या भाषेत मार्गदर्शन केले आहे.
विषयानुसार सारांश
- प्रारंभ — सम्यग्दृष्टी व मिथ्यादृष्टी: मंगलाचरणपूर्वक ग्रंथरचनेची प्रतिज्ञा; सम्यग्दृष्टी कोण व मिथ्यादृष्टी कोण; सम्यग्दर्शन हेच मोक्षाचे मूळ; सम्यग्दृष्टीचे लक्षण — निर्भय, निःशंक, देव-शास्त्र-गुरूंवर दृढ श्रद्धा.
- श्रावकधर्म — दान व पूजा: 'दाणं पूया मुक्खं सावयधम्मे' — दान व पूजा हे श्रावकधर्माचे मुख्य अंग, त्यांच्याविना श्रावक नाही; सुपात्रदानाचा महिमा व त्याचे फल; कुपात्र व अपात्र दानाचे परिणाम.
- मुनिधर्म — ध्यान व अध्ययन: 'झाणज्झयणं मुक्खं जइधम्मे' — ध्यान व स्वाध्याय हे मुनिधर्माचे मुख्य अंग, त्यांच्याविना मुनी नाही; वैराग्य, समता व आत्मध्यान.
- काळाचा प्रभाव व शिथिलाचारावर टीका: पंचम काळात सद्धर्म व सच्चे साधू दुर्मिळ; बाह्य वेष धारण करूनही विषय-कषायांत रमणाऱ्यांवर टीका आणि खऱ्या साधूंच्या आदराची शिकवण.
- रत्नत्रय व मोक्ष: सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान व सम्यक्चारित्र यांच्या एकतेनेच मोक्ष; ग्रंथाचा उपसंहार व स्वाध्यायाचे फल.
टीप: सोबतच्या PDF मध्ये सध्या ग्रंथाच्या केवळ प्रारंभीच्या पाच गाथा आहेत; वरील उर्वरित विभाग संपूर्ण ग्रंथाच्या सामान्य परिचयावर आधारित आहेत. या ग्रंथाच्या कर्तृत्वाबाबत (कुंदकुंदरचित की नंतरचा) विद्वानांमध्ये मतभेद आहे.