उपासकाध्ययन

उपासकाध्ययन हा आचार्य सोमदेवसूरी यांच्या 'यशस्तिलक-चंपू' (इ.स. ९५९) या प्रसिद्ध संस्कृत चंपूकाव्याचा श्रावकाचारविषयक भाग आहे. यात ४६ 'कल्प' असून गद्य-पद्य मिश्र, अलंकारपूर्ण शैलीत गृहस्थधर्माचे विवेचन केले आहे. प्रत्येक व्रत व अंग स्पष्ट करण्यासाठी कथा सांगणे, आणि इतर दर्शनांच्या मतांची चर्चा करून जैन दृष्टिकोनाची स्थापना करणे, ही याची वैशिष्ट्ये आहेत. सोमदेवांनी 'नीतिवाक्यामृत' हा राजनीतीवरील ग्रंथही रचला.

विभागनिहाय सारांश

• सम्यग्दर्शन (कल्प १–२१): विविध मतांच्या सिद्धांतांचा परिचय व परीक्षा; आप्त, आगम व तत्त्वांची मीमांसा; मूढतांचा निषेध; सम्यग्दर्शनाचे दोष; आठ अंगे व त्यांच्या कथा — जिनदत्त व राजा पद्मरथ (निःशंकित), भव्यसेन मुनी (अमूढदृष्टी), वारिषेण (स्थितीकरण), वज्रकुमार (प्रभावना), विष्णुकुमार व बलीचे निर्वासन (वात्सल्य); रत्नत्रयाचे स्वरूप.
• मूलगुण व अणुव्रते (कल्प २२ पासून पुढे): मद्य, मांस व मधु यांचे दोष व त्यागाचे फल; अहिंसेचे फल; चोरीचे फल; सुलसा-सगर व राजा वसूच्या कथेतून असत्याचे फल; दुराचाराचे फल; ब्रह्मचर्य व परिग्रहपरिमाण.
• शीलव्रते: गुणव्रते व शिक्षाव्रते; सामायिकाच्या निमित्ताने ध्यान व देवपूजेचा सविस्तर विधी — अभिषेक, अष्टद्रव्य पूजा, जप; प्रोषधोपवास; पात्र, दाता व द्रव्याच्या विचारासह दानधर्म.
• अंतिम कल्प: सल्लेखना आणि श्रावकाच्या अकरा प्रतिमा.

महत्त्व

काव्यसौंदर्य, कथा आणि तत्त्वचर्चा यांचा संगम असलेला हा श्रावकाचार दहाव्या शतकातील जैन समाजजीवन, पूजाविधी आणि दार्शनिक वादविवादांचा मौल्यवान ऐतिहासिक स्रोतही आहे.

टीप: सोबतच्या PDF मध्ये ग्रंथाचा प्रारंभीचा भाग (सम्यग्दर्शन व मूलगुणांपर्यंतचे कल्प) आहे.