लब्धिसार

लब्धिसार हा आचार्य नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती (इ.स. १० वे शतक, गोम्मटसाराचे कर्ते) यांचा प्राकृत ग्रंथ आहे. आत्म्याला सम्यग्दर्शन व चारित्राची 'लब्धी' (प्राप्ती) कोणत्या क्रमाने आणि कर्मांच्या कोणत्या सूक्ष्म प्रक्रियांतून होते, याचे गणितीय विवेचन यात आहे. हा ग्रंथ आचार्य गुणधरांच्या 'कषायप्राभृत' आणि त्यावरील 'जयधवला' टीकेवर आधारित आहे. 'क्षपणासार' (क्षपक श्रेणीचे वर्णन) यासह यात सुमारे ६५० गाथा आहेत. पं. टोडरमलजींची 'सम्यग्ज्ञानचंद्रिका' ही हिंदी टीका प्रसिद्ध आहे.

विषयनिहाय सारांश

• पाच लब्धी: प्रथमोपशम सम्यक्त्वासाठी जीवाची योग्यता — संज्ञी, पर्याप्त, विशुद्ध परिणामी भव्य जीव; क्षयोपशम, विशुद्धी, देशना, प्रायोग्य व करण या पाच लब्धी. पहिल्या चार भव्य-अभव्य दोघांनाही मिळू शकतात, पण करणलब्धी मिळाल्यावरच सम्यक्त्व होते.
• प्रायोग्य लब्धी: कर्मांच्या स्थितीचे अंतःकोटाकोटी सागरापर्यंत घटणे; चौतीस प्रकृतिबंधापसरण; विविध गती व नरकभूमींतील जीवांचे बंध, उदय व सत्त्व.
• करण लब्धी: अधःप्रवृत्तकरण, अपूर्वकरण व अनिवृत्तिकरण या तीन करणांचे स्वरूप, काल, परिणामांची अनुकृष्टी व अल्पबहुत्व; अंतरकरण व मिथ्यात्वाचे तीन भाग होऊन प्रथमोपशम सम्यक्त्वाची उत्पत्ती.
• सम्यक्त्वाचे इतर प्रकार: वेदक (क्षायोपशमिक) सम्यक्त्व; अनंतानुबंधी विसंयोजना; दर्शनमोहक्षपणा व क्षायिक सम्यक्त्व.
• चारित्र लब्धी: देशचारित्र (श्रावक) व सकलचारित्र (मुनी) ग्रहणाची प्रक्रिया.
• उपशम श्रेणी: चारित्रमोहनीयाची उपशमना करून अकराव्या गुणस्थानापर्यंत आरोहण आणि तेथून पतन.
• क्षपणासार: क्षपक श्रेणी — चारित्रमोहाचा क्रमशः क्षय, कृष्टिकरण, बारावे गुणस्थान, केवलज्ञान व समुद्घात.

टीप: सोबतच्या PDF मध्ये पाच लब्धी व करणलब्धीच्या प्रारंभापर्यंतचा (सुमारे पहिल्या ४२ गाथा) भाग आहे.