गोम्मटसार कर्मकांड

गोम्मटसार कर्मकांड हा आचार्य नेमिचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती यांच्या गोम्मटसाराचा दुसरा भाग असून त्यात सुमारे ९७२ प्राकृत गाथा नऊ अधिकारांत आहेत. जैन कर्मसिद्धांत — कर्मांचे प्रकार, बंध, उदय, सत्ता आणि त्यांचे गणित — याचे हा सर्वांत व्यवस्थित व लोकप्रिय ग्रंथ आहे.

अधिकारनिहाय सारांश

1. प्रकृती-समुत्कीर्तन: जीव व कर्माचा अनादी संबंध; आठ मूळ कर्मे (ज्ञानावरण, दर्शनावरण, वेदनीय, मोहनीय, आयू, नाम, गोत्र, अंतराय) — त्यांचा क्रम व स्वभाव (पडदा, द्वारपाल, मधाने माखलेली तलवार, मद्य, बेडी, चित्रकार, कुंभार, भांडारी ही उदाहरणे); १४८ उत्तर प्रकृती; घाती-अघाती, सर्वघाती-देशघाती, प्रशस्त-अप्रशस्त, जीवविपाकी-पुद्गलविपाकी प्रकृती.
2. बंध-उदय-सत्त्व: प्रत्येक गुणस्थान व मार्गणेत कोणत्या प्रकृतींचा बंध, उदय, उदीरणा व सत्ता असते; स्थितिबंध व आबाधाकाल; अनुभागबंध व पुण्य-पाप प्रकृती; प्रदेशबंध — समयप्रबद्ध, कर्मपरमाणूंचे प्रकृतींत वाटप, योगस्थाने.
3. सत्त्वस्थान-भंग: सत्तेत असणाऱ्या प्रकृतींचे संभाव्य संयोग.
4. त्रिचूलिका: नऊ प्रश्नांची चूलिका, पंचभागहार चूलिका व दशकरण चूलिका (बंध, उत्कर्षण, अपकर्षण, संक्रमण, उदय, उदीरणा, सत्त्व, उपशम, निधत्ती, निकाचना).
5. स्थान-समुत्कीर्तन: बंध, उदय व सत्त्व स्थानांचे भंग.
6. प्रत्यय: मिथ्यात्व, अविरती, कषाय व योग या ५७ आस्रवप्रत्ययांचे गुणस्थाननिहाय विवेचन.
7. भाव-चूलिका: औपशमिक आदी पाच भावांचे भंग.
8. त्रिकरण-चूलिका: अधःप्रवृत्त, अपूर्व व अनिवृत्ती करण.
9. कर्मस्थिती-रचना: कर्मनिषेकांची रचना.

टीप: सोबतच्या PDF मध्ये प्रकृती-समुत्कीर्तन व बंध-उदय-सत्त्व अधिकाराचा (प्रदेशबंध व योगस्थानांपर्यंतचा) भाग आहे.