लघीयस्त्रय
लघीयस्त्रय हा जैन न्यायाचे प्रवर्तक आचार्य भट्ट अकलंकदेव (इ.स. ८ वे शतक) यांचा संस्कृत कारिका-ग्रंथ आहे. नावाचा अर्थ 'तीन लहान प्रकरणे' — प्रमाण, नय आणि प्रवचन (निक्षेप) या जैन ज्ञानमीमांसेच्या तीन आधारस्तंभांवरची तीन संक्षिप्त प्रकरणे (प्रवेश). यात सुमारे ७८ कारिका आहेत आणि अकलंकदेवांनी स्वतःच त्यावर 'विवृत्ती' लिहिली. आचार्य प्रभाचंद्रांची 'न्यायकुमुदचंद्र' ही यावरील विस्तृत टीका जैन न्यायातील महाग्रंथ मानली जाते.
प्रकरणनिहाय सारांश
- प्रमाण-प्रवेश (कारिका १–३०):
- प्रत्यक्ष: मंगलाचरण; एकांतवादी (उदा. सुगत) धर्मतीर्थंकर का ठरू शकत नाहीत; प्रमाणाचे लक्षण — सम्यग्ज्ञान हेच प्रमाण; प्रत्यक्षाचे लक्षण 'विशद' (स्पष्ट) ज्ञान; सांव्यवहारिक प्रत्यक्ष (इंद्रिय-मनाने होणारे) व मुख्य प्रत्यक्ष; अवग्रह-ईहा-अवाय-धारणा.
- प्रमेय: प्रमाणाचा विषय द्रव्य-पर्यायात्मक, सामान्य-विशेषात्मक वस्तू; एकांतात अर्थक्रिया (कार्य) घडत नाही; बौद्धांच्या चित्रज्ञानाच्या दृष्टांताने अनेकांताचे समर्थन.
- परोक्ष: स्मृती, प्रत्यभिज्ञान, तर्क व अनुमान; अविनाभाव निश्चित करण्यासाठी 'तर्क' हे स्वतंत्र प्रमाण का आवश्यक; हेतूंचे प्रकार — कार्य, कारण, पूर्वचर, उत्तरचर, सहचर; अनुपलब्धी हेतू.
- आगम: श्रुतज्ञानात प्रमाण व प्रमाणाभासाची व्यवस्था; सर्व श्रुत अप्रमाण मानल्यास येणारे दोष.
- नय-प्रवेश (कारिका ३१–५०): प्रमाण व प्रमाणाभास तपासल्यानंतर नय व नयाभासांचे लक्षण; संग्रह, नैगम, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ व एवंभूत या सात नयांचे विवेचन; प्रत्येक नयाचा एकांतिक वापर (नयाभास) कोणत्या दर्शनात होतो — उदा. ब्रह्मवाद, न्याय-वैशेषिकांचा समवाय, बौद्ध क्षणिकवाद; काल, कारक, लिंग यांच्या भेदाने अर्थभेद.
- प्रवचन-प्रवेश (कारिका ५१–७८): आगमाचे स्वरूप; प्रमाण, नय व निक्षेपांची सांगड; बौद्धांच्या 'विषय हेच ज्ञानाचे कारण' या मताचे, तसेच 'सन्निकर्ष हे प्रमाण' व 'प्रकाश हे ज्ञानाचे कारण' या मतांचे खंडन; नाम, स्थापना, द्रव्य व भाव निक्षेपांद्वारे शब्दार्थाची व्यवस्था; ग्रंथाचा समारोप.
महत्त्व
प्रमाणाचे प्रत्यक्ष-परोक्ष विभाजन, परोक्षाचे पाच भेद आणि नयांची व्यवस्था — जैन न्यायाची ही प्रमाणभूत चौकट प्रथम सुस्पष्टपणे अकलंकदेवांनी याच ग्रंथात मांडली; पुढील सर्व जैन न्यायग्रंथ (परीक्षामुख इत्यादी) तिचेच अनुसरण करतात.