परीक्षामुख
परीक्षामुख हा आचार्य माणिक्यनंदी (इ.स. १० वे–११ वे शतक) यांनी रचलेला जैन न्यायशास्त्रातील पहिला सूत्रग्रंथ आहे. आचार्य अकलंकदेवांच्या न्यायग्रंथांतील विचार माणिक्यनंदींनी संक्षिप्त, नेमक्या संस्कृत सूत्रांत गुंफले. यात सुमारे २१० सूत्रे असून ती सहा परिच्छेदांत विभागलेली आहेत. यावरील आचार्य प्रभाचंद्रांची 'प्रमेयकमलमार्तंड' ही विस्तृत टीका आणि आचार्य अनंतवीर्यांची 'प्रमेयरत्नमाला' ही सुबोध टीका प्रसिद्ध आहेत. जैन न्याय शिकवण्याची सुरुवात आजही बहुधा याच ग्रंथाने होते.
परिच्छेदनिहाय सारांश
- परिच्छेद १ — प्रमाणाचे लक्षण: 'स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम्' — स्वतःला व अपूर्व (पूर्वी निश्चित न झालेल्या) पदार्थाला निश्चितपणे जाणणारे ज्ञान म्हणजे प्रमाण; या लक्षणातील प्रत्येक शब्दाची सार्थकता; ज्ञान शब्दोच्चाराविनाही स्वतःला जाणते; प्रमाणाच्या प्रामाण्याचा निर्णय (स्वतः व परतः).
- परिच्छेद २ — प्रत्यक्ष प्रमाण: प्रमाणाचे दोन भेद — प्रत्यक्ष व परोक्ष; प्रत्यक्ष म्हणजे विशद (स्पष्ट) ज्ञान; सांव्यवहारिक प्रत्यक्ष (इंद्रिय व मनाने होणारे); पदार्थ व प्रकाश हे ज्ञानाचे कारण नाहीत; ज्ञान पदार्थापासून उत्पन्न होते किंवा पदार्थाकार होते या मतांचे खंडन; मुख्य (अतींद्रिय, आवरणरहित) प्रत्यक्ष.
- परिच्छेद ३ — परोक्ष प्रमाण: परोक्षाचे पाच भेद — स्मृती, प्रत्यभिज्ञान, तर्क, अनुमान व आगम; प्रत्येकाचे लक्षण व दृष्टांत; व्याप्ती (अविनाभाव) — सहभाव व क्रमभाव नियम; हेतू व साध्याचे लक्षण; पक्ष व धर्मी; अनुमानाचे अवयव; उपलब्धी व अनुपलब्धी हेतूंचे सविस्तर प्रकार; आगमाचे लक्षण — आप्तवचनातून होणारे ज्ञान. ग्रंथातील हा सर्वांत मोठा परिच्छेद आहे.
- परिच्छेद ४ — प्रमाणाचा विषय: प्रमाणाचा विषय सामान्य-विशेषात्मक पदार्थ; तिर्यक् व ऊर्ध्वता सामान्य; पर्याय व व्यतिरेक हे विशेषाचे भेद.
- परिच्छेद ५ — प्रमाणाचे फल: अज्ञाननिवृत्ती, तसेच हान (त्याग), उपादान (ग्रहण) व उपेक्षा बुद्धी हे प्रमाणाचे फल; फल प्रमाणापासून कथंचित भिन्न व कथंचित अभिन्न.
- परिच्छेद ६ — आभास: प्रमाणाभास (संशय, विपर्यय, अनध्यवसाय), प्रत्यक्षाभास, परोक्षाभास, हेत्वाभास (असिद्ध, विरुद्ध, अनैकांतिक, अकिंचित्कर), दृष्टांताभास, संख्याभास, विषयाभास व फलाभास यांचे सविस्तर वर्णन; वाद-प्रतिवादाचे नियम.
महत्त्व
न्याय-वैशेषिक व बौद्धांच्या न्यायसूत्रांच्या तोडीस तोड असा जैन प्रमाणशास्त्राचा हा पहिला सुव्यवस्थित ग्रंथ आहे. संक्षिप्तता आणि अचूकतेमुळे तो पाठ्यग्रंथ म्हणून आजही वापरला जातो.