आलापपद्धति

अधिकारनिहाय सारांश (१६ अधिकार)

1. द्रव्य अधिकार: 'आलापपद्धती'चा अर्थ व प्रयोजन; सहा द्रव्यांची नावे; द्रव्याचे लक्षण व 'सत्'चे लक्षण.
2. गुण अधिकार: अस्तित्व, वस्तुत्व, द्रव्यत्व, प्रमेयत्व, अगुरुलघुत्व, प्रदेशत्व आदी सामान्य गुण; जीव, पुद्गल व धर्मादी द्रव्यांचे विशेष गुण; काही गुण सामान्यही व विशेषही कसे.
3. पर्याय अधिकार: अर्थपर्याय व व्यंजनपर्याय; स्वभाव व विभाव पर्याय; जीव व पुद्गलांच्या द्रव्य-व्यंजन व गुण-व्यंजन पर्यायांचे स्वभाव-विभाव भेद.
4. स्वभाव अधिकार: द्रव्यांचे अस्ति-नास्ति, नित्य-अनित्य, एक-अनेक, भेद-अभेद इत्यादी सामान्य स्वभाव आणि चेतन, अचेतन, मूर्त, अमूर्त इत्यादी विशेष स्वभाव; प्रत्येक द्रव्यातील स्वभावांची संख्या.
5. प्रमाण अधिकार: प्रमाणाचे लक्षण; प्रत्यक्ष (एकदेश व सकल) व परोक्ष भेद.
6. नय अधिकार: नयाची व्याख्या; द्रव्यार्थिकाचे दहा व पर्यायार्थिकाचे सहा भेद; नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ व एवंभूत नयांचे उपभेद; उपनय — सद्भूत, असद्भूत व उपचरित असद्भूत व्यवहार नय आणि त्यांचे प्रकार. ग्रंथातील हा सर्वांत मोठा भाग आहे.
7. गुण-व्युत्पत्ती अधिकार: प्रत्येक गुणाच्या नावाची व्युत्पत्ती व अर्थ.
8. पर्याय-व्युत्पत्ती अधिकार: 'पर्याय' शब्दाचा अर्थ.
9. स्वभाव-व्युत्पत्ती अधिकार: प्रत्येक स्वभावाची व्याख्या आणि तो न मानल्यास येणारा दोष.
10. एकांत-पक्ष दोष: सर्वथा नित्य, सर्वथा अनित्य, सर्वथा एक इत्यादी एकांत मानल्यास येणारे दोष.
11. नय-योजना: कोणता स्वभाव कोणत्या नयाने सिद्ध होतो — स्वभावांची नयांशी सांगड.
12. प्रमाण-लक्षण: प्रमाणाच्या लक्षणाचे विवेचन.
13. नयाचे स्वरूप व भेद: नय, दुर्नय व प्रमाण यांतील फरक.
14. निक्षेपाची व्युत्पत्ती: नाम, स्थापना, द्रव्य व भाव निक्षेप.
15. नयभेद-व्युत्पत्ती: प्रत्येक नयाच्या नावाचा अर्थ.
16. अध्यात्म-नय: निश्चय (शुद्ध व अशुद्ध) आणि व्यवहार (सद्भूत, असद्भूत, उपचरित, अनुपचरित) नय — आत्म्याच्या अभ्यासासाठी नयांचा उपयोग.