सन्मतितर्क
सन्मतितर्क (सम्मइसुत्त) हा आचार्य सिद्धसेन दिवाकर (साधारण इ.स. ५ वे शतक) यांनी प्राकृत भाषेत रचलेला जैन तर्कशास्त्राचा प्राचीन व मौलिक ग्रंथ आहे. 'सन्मती' हे भगवान महावीरांचे एक नाव; त्यांच्या शासनाचा तर्कशुद्ध परिचय करून देणारा ग्रंथ म्हणून 'सन्मतितर्क'. यात सुमारे १६७ गाथा तीन कांडांत (भागांत) आहेत. सिद्धसेन हे जैन परंपरेतील पहिल्या नैयायिकांपैकी एक मानले जातात आणि त्यांच्या स्वतंत्र विचारांसाठी प्रसिद्ध आहेत.
कांडनिहाय सारांश
- प्रथम कांड — नयमीमांसा (सुमारे ५४ गाथा): जिनशासन स्वतःसिद्ध प्रमाण; तीर्थंकरांची वाणी सामान्य-विशेषात्मक; द्रव्यार्थिक व पर्यायार्थिक हे दोन मूल नय आणि संग्रह आदी त्यांचे भेद; निक्षेप हा लोकव्यवहार; कोणताही नय एकटा पूर्ण सत्य नाही — परस्पर सापेक्ष नय सुनय, निरपेक्ष नय दुर्नय; रत्नांचे दृष्टांत — स्वतंत्र रत्ने 'हार' नव्हेत, एकत्र गुंफल्यावर हार होतो; व्यंजनपर्याय व अर्थपर्याय; सप्तभंगी; जीव व शरीर दूध-पाण्यासारखे कथंचित भिन्न-अभिन्न.
- द्वितीय कांड — ज्ञानमीमांसा (सुमारे ४३ गाथा): दर्शन व ज्ञान यांचा भेद आणि छद्मस्थांमध्ये त्यांचा क्रम; केवलीच्या केवलज्ञान-केवलदर्शनाविषयी तीन मतांची चर्चा — क्रमवाद, युगपद्वाद व सिद्धसेनांचा प्रसिद्ध अभेदवाद (केवलीचे ज्ञान व दर्शन एकच उपयोग); मनःपर्ययज्ञान हे ज्ञानच, दर्शन नव्हे; मतिज्ञान व श्रुतज्ञानाचा संबंध.
- तृतीय कांड — ज्ञेयमीमांसा (सुमारे ६९ गाथा): वस्तू सामान्य-विशेषात्मक व अनेकांतात्मक; द्रव्य व गुण यांचा भेद-अभेद; उत्पाद-व्यय-ध्रौव्य; कार्य-कारण संबंधी सत्कार्यवाद व असत्कार्यवादाचे परीक्षण; आत्म्याविषयी सहा स्थाने; केवळ आगम किंवा केवळ हेतू या एकांतांचे खंडन; अनेकांतदृष्टीने सर्व एकांतवादी मतांचा समन्वय आणि जिनवचनाचा जयजयकार करून ग्रंथाची सांगता.
महत्त्व
नयवादाची सर्वांत सखोल प्राचीन मांडणी या ग्रंथात आहे. इतर दर्शने ही आंशिक सत्ये असून अनेकांत त्यांना जोडतो — हा समन्वयी दृष्टिकोन सिद्धसेनांनी अत्यंत प्रभावीपणे मांडला. दिगंबर व श्वेतांबर दोन्ही परंपरांत हा ग्रंथ आदरणीय आहे.