अक्षय तृतीया
अक्षय तृतीया (वैशाख शुक्ल तृतीया) हा दिवस अत्यंत पवित्र, ऐतिहासिक आणि आदरणीय मानला जातो. या दिवसाला जैन परंपरेत दान तीर्थ प्रवर्तन दिवस' किंवा प्रथम आहार दान दिवस' असेही म्हटले जाते. याच दिवशी संसाराच्या या युगात (कर्मभूमीत) प्रथम तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव (आदिनाथ) यांना प्रथम आहार दान देऊन 'आहार दानाची' आणि 'दान तीर्थाची' परंपरा सुरू झाली होती.
- भगवान ऋषभदेवांचे कठोर तप: प्रथम तीर्थंकर भगवान ऋषभदेवांनी दीक्षा घेतल्यानंतर ६ महिने मौन धारण करून कठोर तपश्चर्या केली.
- आहार विधीचे अज्ञान: त्या काळात (युगाच्या सुरुवातीला) लोकांसाठी आणि राजांसाठी दिगंबर मुनींना आहार कसा द्यावा (आहार विधी/नवधा भक्ति) याचे ज्ञान नव्हते. त्यामुळे भगवंत आहारासाठी ज्या ज्या ठिकाणी जात असत, तिथले लोक त्यांना सोने, रत्ने, घोडे किंवा राजकन्या अर्पण करत असत. परंतु निर्ग्रंथ मुनींना या वस्तू नको असल्यामुळे भगवंत मौन बाळगून पुढे निघून जात असत.
- अशा प्रकारे आहाराची विधी न मिळाल्यामुळे भगवंतांचा उपवास आणखी ६ महिने वाढला; म्हणजेच एकूण १ वर्ष (४०० दिवस) त्यांचा उपवास चालला.
- शेवटी, हस्तिनापूर नगरीचे राजा श्रेयांस यांना त्यांच्या पूर्वजन्माच्या 'जातिस्मरण' ज्ञानामुळे मुनी आहाराची योग्य पद्धत आठवली. त्यांनी अत्यंत भक्तीभावाने भगवान आदिनाथांना 'इक्षुरस' (उसाचा रस) आहाराच्या रूपात अर्पण केला. हा ऐतिहासिक पहिला आहार वैशाख शुक्ल तृतीया या तिथीला झाला. म्हणूनच जैन धर्मात या दिवसाला अत्यंत पवित्र मानले जाते आणि आज आपण हा दिवस 'अक्षय तृतीया' (अखातीज) म्हणून साजरा करतो.
- भगवंतांनी तो इक्षुरस उभे राहून स्वीकारला आणि आपले पारणे पूर्ण केले. या प्रसंगी इंद्रादी देवांनी आकाशातून पंचाश्चर्य (रत्नवृष्टी, पुष्पवृष्टी, मंद सुगंधित वायू, देवदुंदुभी आणि अहो दानम्'चा जयघोष) केले.
जैन आगमांनुसार या तिथीला 'अक्षय तृतीया' म्हणण्यामागे मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- अक्षय दानफळ: राजा श्रेयांस यांनी भगवंतांना दिलेले आहार दान हे एवढे पवित्र आणि शुद्ध होते की, त्या दानाचे फळ अक्षय' (ज्याचा कधीही नाश होत नाही असे) ठरले.
- रस कधीही संपला नाही: अशी मान्यता आहे की, राजा श्रेयांस यांच्या पात्रातील उसाचा रस (इक्षुरस) भगवंतांना देत असताना आणि त्यानंतरही कधीही संपला नाही, तो अक्षय राहिला.
- अक्षय पुण्याची प्राप्ती: या दिवशी दिगंबर मुनींना आहारदान दिल्याने किंवा धर्मकार्य केल्याने प्राप्ती होणारे पुण्य हे अक्षय राहते.
- इक्षुरस (उसाचा रस) प्राशन: या दिवशी जैन श्रावक सकाळी मंदिरात पूजा-अभिषेक केल्यानंतर उसाचा रस पिऊन किंवा तीर्थंकरांना इक्षुरस अर्पण करून पारणे करतात.
- वर्षीतप पारणे: जे श्रावक वर्षभर १ दिवस उपवास आणि १ दिवस पारणे असा वर्षीतप करतात, त्यांच्या तपाची सांगता (पारणे) अक्षय तृतीया या दिवशी उसाचा रस पिऊन केली जाते.
- आहार दान विधी: या दिवशी मुनींना, आर्यिकांना आणि व्रती श्रावकांना आहारदान देण्याला अत्यंत महत्त्व दिले जाते.
- हस्तिनापूर तीर्थ यात्रा: अक्षय तृतीयेच्या दिवशी उत्तर प्रदेशातील हस्तिनापूर या ऐतिहासिक तीर्थक्षेत्रावर लाखो दिगंबर जैन श्रावक एकत्र येतात आणि तेथे भव्य आहारदान व पूजा सोहळा पार पडतो.
अक्षय तृतीया हा केवळ एका पौराणिक घटनेचा सण नसून तो आपल्याला २ महत्त्वाचे संदेश देतो:
- दान धर्माचे महत्त्व: अन्नापेक्षा किंवा धनापेक्षाही शुद्ध भावाने दिलेले आहारदान हे मोक्ष मार्गात सहाय्यक ठरते.
- तपाचे फळ: कितीही कठीण प्रसंग आला तरी संयम आणि तप सोडले नाही, तर त्याचा शेवट अक्षय आनंदात (मोक्षात) होतो.