गौतम स्वामी केवलज्ञान दिवस

 २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांचे प्रथम गणधर (मुख्य शिष्य) इंद्रभूती गौतम (गौतम स्वामी) यांना केवलज्ञान ह्या दिवशी (कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा) झाले.
ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक पार्श्वभूमी

• भगवान महावीरांचे निर्वाण: कार्तिक अमावस्येच्या पहाटे भगवान महावीरांनी पावापुरी येथून मोक्ष (निर्वाण) प्राप्त केला.
• मोहाचा भंग: जेव्हा गौतम स्वामींना भगवंतांच्या निर्वाणाची बातमी मिळाली, तेव्हा त्यांना अत्यंत तीव्र वैराग्य प्राप्त झाले. त्यांच्या मनातील विचार आले: भगवंत स्वतः मुक्त झाले, पण मी अजूनही मोहाच्या बंधनात अडकलो आहे.
• केवलज्ञान प्राप्ती: भगवंतांवरील अंतिम स्नेहाचा (रागाचा) धागा तुटताच आणि आत्म्याच्या अंतरंगात स्थिर होताच, त्याच दिवशी (कार्तिक अमावस्येच्या) संध्याकाळी गौतम स्वामींचे सर्व चार 'घातिया कर्म' नष्ट झाले आणि त्यांना केवलज्ञान  प्राप्त झाले.
• कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला (दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी / पाडव्याला) वीर निर्वाण संवताचा नवीन प्रारंभ होतो.

धार्मिक महत्त्व आणि साजरी करण्याची पद्धत

• गौतम गणधर पूजा: दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी (कार्तिक शुक्ल एकम) सर्व जैन जिनालयांमध्ये गौतम स्वामींच्या केवलज्ञान प्राप्तीच्या आनंदात गौतम गणधर पूजा केली जाते.
• ज्ञान आणि सरस्वती पूजा: गौतम स्वामी हे भगवान महावीरांच्या दिव्यध्वनीला (वाणीला) ग्रंथरूपातबद्ध करणारे पहिले आचार्य होते. त्यामुळे या दिवशी ज्ञानपूजा आणि सरस्वती पूजा केली जाते.
• नवीन वर्षाचा प्रारंभ व वही-पूजन: व्यापारी आणि श्रावक या दिवशी आपल्या नवीन चोपड्यांची (हिशोबाच्या वह्यांची) आणि व्यापाराची सुरुवात गौतम स्वामींच्या आणि केवलज्ञानाच्या मंगल नावाने करतात.

आध्यात्मिक संदेश
गौतम स्वामींच्या केवलज्ञान प्रसंगातून जैन तत्त्वज्ञान हा संदेश देते की, शुभ राग (भक्ती किंवा अति-प्रेम) सुद्धा मोक्ष मार्गातील अंतिम टप्प्यावर एक बंध आहे. जेव्हा आत्मा सर्व प्रकारच्या राग-द्वेषाचा त्याग करून पूर्णपणे स्वतःमध्ये लीन होतो, तेव्हाच त्याला केवलज्ञान आणि मुक्तीची प्राप्ती होते.