श्रुतपंचमी

श्रुतपंचमी (ज्येष्ठ शुद्ध पंचमी) च्या दिवशी जैन धर्माचा सर्वात प्राचीन आणि मुख्य आगम ग्रंथ षट्खंडागम लिहून पूर्ण झाला होता आणि प्रथमच भगवान महावीरांची मौखिक वाणी ग्रंथरूपात (लिखीत स्वरूपात) साठवली गेली.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

• तोंडी परंपरेचे युग (श्रुत परंपरा): भगवान महावीरांच्या निर्वाणानंतर सुमारे ६०० वर्षांपर्यंत जैन आगम ज्ञान ग्रंथरूपात लिहिले गेले नव्हते. ते एका आचार्यांकडून दुसऱ्या आचार्यांकडे केवळ पाठांतराने (तोंडी) एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित होत असे. म्हणूनच या ज्ञानाला श्रुत (ऐकलेले ज्ञान) म्हटले जायचे.
• ज्ञान लुप्त होण्याचा धोका: काळाच्या ओघात आचार्यांची स्मरणशक्ती कमी होऊ लागली आणि दुष्काळ इत्यादी कारणांमुळे हे अथांग ज्ञान लुप्त होण्याचा धोका निर्माण झाला.
• आचार्य धरसेन आणि दोन मुनी: इ. स. पहिल्या शतकात गिरनारजी (गुजरात) येथील गुहेत साधना करणाऱ्या आचार्य धरसेन यांना ज्ञानाच्या लयाची चिंता वाटू लागली. त्यांनी आंध्र प्रदेशातून मुनी पुष्पदंत आणि मुनी भूतबली या दोन अत्यंत प्रतिभावान मुनींना बोलावून घेतले आणि त्यांना उरलेले संपूर्ण श्रुतज्ञान (६ अंगे आणि १४ पूर्वे) शिकवले.

'षट्खंडागम' ग्रंथाची निर्मिती

• ताडपत्रावर लेखन: आचार्य धरसेनांकडून ज्ञान प्राप्त केल्यानंतर मुनी पुष्पदंत आणि मुनी भूतबली यांनी अंकलेश्वर (गुजरात) येथे जाऊन हे ज्ञान ताडपत्रांवर प्राकृत (शौरसेनी) भाषेत लिहायला सुरुवात केली.
• ज्येष्ठ शुद्ध पंचमीचा दिवस: ज्येष्ठ शुद्ध पंचमीच्या पावन तिथीला हा महाग्रंथ लिहून पूर्ण झाला. या ग्रंथाला षट्खंडागम (सहा खंड असलेला आगम ग्रंथ) हे नाव देण्यात आले.

पहिली शास्त्र पूजा (श्रुतपंचमीची सुरुवात)

• ग्रंथ पूर्ण झाल्यानंतर हस्तिनापूर, अंकलेश्वर आणि इतर सर्व क्षेत्रांतील श्रावकांनी व मुनींनी अत्यंत आनंदाने या ग्रंथाची गंध, अक्षता आणि फुलांनी महापूजा केली. ग्रंथाला पालखीत बसवून मिरवणूक काढली. तो दिवस ज्येष्ठ शुद्ध पंचमी होता, म्हणूनच तेव्हापासून दरवर्षी हा दिवस श्रुतपंचमी म्हणून साजरा केला जाऊ लागला.

 साजरी करण्याची पद्धत

• शास्त्र पूजा व धवल पूजा: या दिवशी जिनालयांमधील सर्व प्राचीन आगम ग्रंथांना (शास्त्रांना) बाहेर काढून त्यांची स्वच्छता केली जाते. शास्त्रांवर केशर/चंदन लावून त्यांची श्रुत पूजा केली जाते.
• शास्त्र मिरवणूक (शोभायात्रा): मंदिरांमधून पवित्र ग्रंथांची डोक्यावर किंवा रथात ठेवून भव्य मिरवणूक काढली जाते.
• ज्ञानदान आणि शास्त्र संवर्धन: या दिवशी धार्मिक ग्रंथांचे प्रकाशन करणे, विद्यार्थ्यांना/श्रावकांना शास्त्रांचे वाटप करणे (ज्ञानदान) आणि जीर्ण झालेल्या ग्रंथांचे रक्षण/संगणकीकरण करणे यांसारखी महत्त्वाची कामे केली जातात.
• स्वाध्याय व नियम: श्रावक या दिवशी दिवसभर शास्त्रांचा स्वाध्याय (वाचन) आणि णमोकार मंत्राचा जप करतात.

आध्यात्मिक आणि आधुनिक महत्त्व
श्रुतपंचमी हा केवळ एका प्राचीन ग्रंथाचा उत्सव नसून तो ज्ञान आणि सरस्वतीचा खरा उत्सव आहे. जर आचार्य धरसेन, पुष्पदंत आणि भूतबली यांनी षट्खंडागम लिहिला नसता, तर आज जैन धर्माचे मूळ तत्त्वज्ञान (द्रव्य, गुण, पर्याय, कर्म सिद्धांत) नष्ट झाले असते.

हा दिवस आपल्याला आपल्या धार्मिक ग्रंथांचा आदर करण्याची आणि दैनंदिन जीवनात शास्त्रांचा स्वाध्याय करण्याची प्रेरणा देतो.