उत्तम क्षमा
दिगंबर जैन परंपरेत दशलक्षण महापर्वाचा पहिला दिवस हा उत्तम क्षमा धर्म म्हणून साजरा केला जातो. दशलक्षण धर्मातील उत्तम क्षमा हा पहिला आणि अत्यंत महत्त्वपूर्ण धर्म आहे.
उत्तम या शब्दाचा अर्थ आत्मिक भाव किंवा सम्यक दर्शनासह असणारा धर्म असा होतो, तर क्षमा म्हणजे क्रोधाचा त्याग करून मन शांत व शांततापूर्ण ठेवणे.
उत्तम क्षमा धर्माचे मुख्य पैलू
उत्तम क्षमा प्राप्त करण्यासाठी ज्ञानी जीव खालील चिंतन करतात:
दशलक्षण पर्वाच्या शेवटी किंवा या दिवशी दिगंबर जैन परंपरेत क्षमावाणी साजरी केली जाते, जिथे सर्व प्राण्यांप्रति क्षमाभाव व्यक्त करण्यासाठी हे प्रसिद्ध सूत्र म्हटले जाते:
खामेमि सव्वजीवे, सव्वे जीवा खमंतु मे।
मित्ती मे सव्वभूदेसु, वेरं मज्झं न केणइ॥
अर्थ: मी सर्व जिवांना क्षमा करतो, सर्व जिवांनी मला क्षमा करावी. माझी जगातील सर्व प्राण्यांशी मैत्री आहे, माझे कोणाशीही वैर नाही.
थोडक्यात सांगायचे तर: "क्षमा हे वीरांचे भूषण आहे" (*क्षमा वीरस्य भूषणम्*). दुसऱ्याची चूक पोटात घालून स्वतःच्या अंतरात्म्याला निर्मळ बनवणे, हाच दिगंबर जैन परंपरेतील उत्तम क्षमा धर्माचा खरा संदेश आहे.
उत्तम या शब्दाचा अर्थ आत्मिक भाव किंवा सम्यक दर्शनासह असणारा धर्म असा होतो, तर क्षमा म्हणजे क्रोधाचा त्याग करून मन शांत व शांततापूर्ण ठेवणे.
उत्तम क्षमा धर्माचे मुख्य पैलू
- क्रोधाचा अभाव (अक्रोध): एखाद्याने अपमान केला, त्रास दिला किंवा विपरीत परिस्थिती निर्माण झाली तरी मनात क्रोधाची भावना न आणता सहनशीलता बाळगणे म्हणजे क्षमा.
- आत्म्याचा स्वभाव: जैन तत्त्वज्ञानानुसार क्रोध हा आत्म्याचा विभाव (विकार) आहे, तर क्षमा हा आत्म्याचा मूळ निज-स्वभाव आहे.
- क्षमा मागणे: स्वतःकडून नकळत झालेल्या चुकीबद्दल लहान-मोठ्या सर्व जिवांकडे नम्रतेने क्षमा मागणे.
- क्षमा करणे: दुसऱ्याने आपल्यावर केलेल्या अन्यायाला किंवा अपकाराला मनात कोणताही सूड न ठेवता मनापासून माफ करणे.
उत्तम क्षमा प्राप्त करण्यासाठी ज्ञानी जीव खालील चिंतन करतात:
- कर्म सिद्धान्ताचे चिंतन: माझ्यावर आलेले संकट किंवा दुसऱ्याने केलेला अपमान हा माझ्याच पूर्वकर्माचा उदय आहे. समोरची व्यक्ती तर केवळ निमित्त आहे.
- तत्वचिंतन: अपमान शरीराला किंवा पर्यायाला (नावाला) दिला जातो, माझ्या अमर आत्म्याला स्पर्शही करू शकत नाही.
- सूडभावनेचा त्याग: क्रोधाला क्रोधाने उत्तर दिल्यास कर्मबंध अधिक तीव्र होतो आणि संसाराचा फेरा वाढतो.
- आध्यात्मिक: क्रोधाचा नाश झाल्याने आत्म्याची विशुद्धी होते आणि कर्मांची निर्जरा (नाश) होऊन मोक्ष मार्गाचा पाया रचला जातो.
- मानसिक: द्वेष आणि रागाच्या भावनेतून मुक्ती मिळाल्याने मन अत्यंत हलके, शांत आणि तणावमुक्त होते.
- सामाजिक: आपापसातील वैरभाव संपून समाजात मैत्री, करुणा आणि 'जगा आणि जगू द्या' (अहिंसा) या तत्त्वाची स्थापना होते.
दशलक्षण पर्वाच्या शेवटी किंवा या दिवशी दिगंबर जैन परंपरेत क्षमावाणी साजरी केली जाते, जिथे सर्व प्राण्यांप्रति क्षमाभाव व्यक्त करण्यासाठी हे प्रसिद्ध सूत्र म्हटले जाते:
खामेमि सव्वजीवे, सव्वे जीवा खमंतु मे।
मित्ती मे सव्वभूदेसु, वेरं मज्झं न केणइ॥
अर्थ: मी सर्व जिवांना क्षमा करतो, सर्व जिवांनी मला क्षमा करावी. माझी जगातील सर्व प्राण्यांशी मैत्री आहे, माझे कोणाशीही वैर नाही.
थोडक्यात सांगायचे तर: "क्षमा हे वीरांचे भूषण आहे" (*क्षमा वीरस्य भूषणम्*). दुसऱ्याची चूक पोटात घालून स्वतःच्या अंतरात्म्याला निर्मळ बनवणे, हाच दिगंबर जैन परंपरेतील उत्तम क्षमा धर्माचा खरा संदेश आहे.