उत्तम मार्दव

दिगंबर जैन परंपरेत दशलक्षण महापर्वाचा दुसरा दिवस हा 'उत्तम मार्दव' धर्म म्हणून साजरा केला जातो. आत्म्यामध्ये नम्रता आणि कोमलता आणण्यासाठी उत्तम मार्दव धर्माची आराधना केली जाते.

'मार्दव' हा शब्द 'मृदु' (कोमळ/नम्र) या शब्दापासून बनला आहे. मान-सन्मानाची लालसा आणि गर्वाचा (अहंकाराचा) पूर्णपणे त्याग करून स्वभावात अत्यंत नम्रता, ऋजुता आणि कोमलता आणणे म्हणजे उत्तम मार्दव धर्म होय.
उत्तम मार्दव धर्माचे मुख्य पैलू

• अहंकाराचा नाश (मान-त्याग): जैन तत्त्वज्ञानानुसार 'मान' (अहंकार) हा आत्म्याचा मोठा शत्रू (कषाय) आहे. उत्तम मार्दव धर्म या अहंकाराला समूळ नष्ट करतो.
• आत्म्याचा मूळ स्वभाव: जसा क्रोध आत्म्याचा विकार आहे, तसेच गर्व हासुद्धा आत्म्याचा विभाव आहे. स्वभावतः आत्मा अत्यंत कोमळ, शांत आणि नम्र आहे.
• गुण आणि पदाचा अभिमान न बाळगणे: स्वतःला इतरांपेक्षा श्रेष्ठ समजणे किंवा दुसऱ्यांना तुच्छ लेखणे या प्रवृत्तीचा त्याग करणे म्हणजेच मार्दव धर्म.

आठ प्रकारचे मद (गर्व) आणि त्यांचा त्याग
दिगंबर परंपरेनुसार सम्यक दृष्टी जीव खालील ८ प्रकारच्या मदांचा (अहंकाराचा) त्याग करतात:

मद (अहंकाराचा प्रकार)	अर्थ / स्वरूप	मार्दव धर्माचा दृष्टीकोन
१. ज्ञान मद	स्वतःच्या बुद्धिमत्तेचा किंवा ज्ञानाचा गर्व	ज्ञान हे आत्म्याचे लक्षण आहे, पण ते अनंतातला एक अंश आहे.
२. पूजा/पूजा-सत्कार मद	समाजात मिळणाऱ्या मान-सन्मानाचा गर्व	सन्मान हा पुण्यकर्माचा उदय आहे, तो क्षणभंगुर आहे.
३. कुल मद	उच्च कुळात जन्म झाल्याचा अभिमान	आईच्या बाजूच्या उच्च घराण्याचा अभिमान व्यर्थ आहे.
४. जात मद	उच्च जातीत किंवा वंशात जन्माचा गर्व	वडिलांच्या बाजूच्या उच्च वंशाचा अभिमान आत्म्याला तारत नाही.
५. बल मद	शारीरिक ताकदीचा किंवा शक्तीचा गर्व	शरीर हे नश्वर आणि रोगांनी युक्त आहे.
६. ऋद्धी/सिद्धी मद	प्राप्त झालेल्या विशेष शक्ती किंवा लब्धींचा गर्व	ऋद्धी-सिद्धी या केवळ कर्माच्या अवस्था आहेत.
७. तप मद	आपण करत असलेल्या कडक उपवास व तपाचा गर्व	तपाने अहंपणा वाढला तर ते तप नसून बालतप ठरते.
८. वपु/शरीर मद	स्वतःच्या सौंदर्याचा किंवा रूपाचा गर्व	शरीर हे हाड-मांसाचे बनलेले असून शेवटी राख होणारे आहे.

मार्दव धर्म प्रकट करण्याचे मुख्य आधार (अनुप्रेक्षा)
अहंकार दूर करण्यासाठी ज्ञानी जीव खालीलप्रमाणे विचार करतात:

• अनित्यतेचे चिंतन: सत्ता, संपत्ती, सौंदर्य, बुद्धी आणि शरीर या सर्व गोष्टी नश्वर आहेत. आज ज्या गोष्टीचा अभिमान वाटतो, ती उद्या नष्ट होऊ शकते.
• संसारातील स्थान: या विशाल ब्रह्मांडात आणि अनंत काळाच्या चक्रात माझे अस्तित्व अत्यंत सूक्ष्म आहे. मग गर्व कशाचा करायचा?
• विनय आणि नम्रता: पाणी नेहमी खालच्या दिशेने वाहते आणि तिथेच साचते; तद्वतच ज्ञानाची आणि धर्माची गंगा नम्र व्यक्तीच्या हृदयातच स्थिर राहते.

उत्तम मार्दव धर्माचे महत्त्व

• आध्यात्मिक महत्त्व: अहंपणा गमावल्याशिवाय 'मी शुद्ध आत्मा आहे' असा अनुभव (सम्यक दर्शन) घेता येत नाही. मार्दव धर्मामुळे मान कषायाची निर्जरा होऊन मोक्ष मार्ग सुलभ होतो.
• व्यावहारिक महत्त्व: नम्र व्यक्ती सर्वांना प्रिय असते. झाड जेवढे फळांनी भरते, तेवढे खाली झुकते; तसेच गुणवान माणूस जेवढा समृद्ध होतो, तेवढा अधिक नम्र बनतो.

थोडक्यात सांगायचे तर: अहंकार हे फुग्यासारखे आहे, जे दिसायला मोठे दिसते पण आतून रिकामे असते. या उलट मार्दव धर्म आत्म्याला परिपूर्ण, नम्र आणि विशाल बनवतो. स्वतःला सर्वात लहान समजून सर्वांप्रती आदर बाळगणे हाच उत्तम मार्दव धर्माचा खरा संदेश आहे.