चत्तारि दंडक

णमोकार मंत्रानंतर लगेच म्हटला जाणारा, प्राकृत भाषेतील हा छोटासा पण अत्यंत महत्त्वाचा पाठ म्हणजे चत्तारि दंडक. "चत्तारि" म्हणजे चार आणि "दंडक" म्हणजे एकाच रचनेत पुन्हा पुन्हा येणारी सूत्रमाला. या पाठात अरहंत, सिद्ध, साधू आणि केवलीप्रणीत धर्म या चारांनाच तीन प्रकारे स्मरले आहे — ते मंगल आहेत, ते लोकोत्तम आहेत आणि तेच खरे शरण आहेत. म्हणूनच याला "मंगल पाठ" किंवा "चत्तारि मंगल" असेही म्हणतात. दिगंबर परंपरेत नित्य पूजेच्या पूजा-पीठिकेत णमोकार मंत्रासोबत याचे पठण होते.

मूळ पाठ (प्राकृत):

चत्तारि मंगलं — अरहंता मंगलं, सिद्धा मंगलं, साहू मंगलं, केवलिपण्णत्तो धम्मो मंगलं।
चत्तारि लोगुत्तमा — अरहंता लोगुत्तमा, सिद्धा लोगुत्तमा, साहू लोगुत्तमा, केवलिपण्णत्तो धम्मो लोगुत्तमो।
चत्तारि सरणं पव्वज्जामि — अरहंते सरणं पव्वज्जामि, सिद्धे सरणं पव्वज्जामि, साहू सरणं पव्वज्जामि, केवलिपण्णत्तं धम्मं सरणं पव्वज्जामि।

मराठी अर्थ:

चार मंगल आहेत — अरहंत मंगल आहेत, सिद्ध मंगल आहेत, साधू मंगल आहेत, केवली भगवंतांनी सांगितलेला धर्म मंगल आहे.
चार लोकात उत्तम आहेत — अरहंत लोकोत्तम आहेत, सिद्ध लोकोत्तम आहेत, साधू लोकोत्तम आहेत, केवलीप्रणीत धर्म लोकोत्तम आहे.
मी चारांचे शरण स्वीकारतो — अरहंतांचे शरण स्वीकारतो, सिद्धांचे शरण स्वीकारतो, साधूंचे शरण स्वीकारतो, केवलीप्रणीत धर्माचे शरण स्वीकारतो.

कोणाचे स्मरण	मंगल (मंगलं)	लोकोत्तम (लोगुत्तमा)	शरण (सरणं पव्वज्जामि)
अरहंत	अरहंता मंगलं	अरहंता लोगुत्तमा	अरहंते सरणं पव्वज्जामि
सिद्ध	सिद्धा मंगलं	सिद्धा लोगुत्तमा	सिद्धे सरणं पव्वज्जामि
साधू (आचार्य, उपाध्याय व मुनी)	साहू मंगलं	साहू लोगुत्तमा	साहू सरणं पव्वज्जामि
केवलीप्रणीत धर्म	केवलिपण्णत्तो धम्मो मंगलं	केवलिपण्णत्तो धम्मो लोगुत्तमो	केवलिपण्णत्तं धम्मं सरणं पव्वज्जामि

पाच परमेष्ठी, पण चारच नावे का? या पाठात आचार्य आणि उपाध्याय यांचा वेगळा उल्लेख नाही, कारण आचार्य, उपाध्याय आणि मुनी हे तिघेही मूलतः साधूच आहेत — सर्वजण महाव्रते पाळणारे निर्ग्रंथ दिगंबर मुनी. म्हणून "साहू" या एका शब्दात तिन्ही परमेष्ठी सामावले आहेत. त्यांच्या सोबत चौथे स्थान दिले आहे केवलिपण्णत्त धम्म म्हणजे केवलज्ञानी भगवंतांनी प्रतिपादिलेल्या धर्माला — सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान व सम्यक्चारित्र हे रत्नत्रय, अहिंसा आणि वस्तुस्वभाव हाच तो धर्म. अशा प्रकारे पंच परमेष्ठी आणि जिनधर्म यांचे सार या चार पदांत येते.

मंगल: परंपरागत व्युत्पत्तीनुसार "मं" म्हणजे पाप/मल आणि "गल" म्हणजे गाळून टाकणे — जे पापमल गाळून टाकते ते मंगल. दुसऱ्या अर्थाने "मंग" म्हणजे सुख किंवा पुण्य आणि "ल" म्हणजे देणे — जे खरे सुख देते ते मंगल. लौकिक मंगल (शुभ मुहूर्त, शकुन, वस्तू) तात्पुरते असते; हे चार मात्र पापाचा नाश करून आत्मकल्याणाकडे नेणारे लोकोत्तर मंगल आहेत.

मंगलाचे सहा प्रकार: आचार्य वीरसेनांच्या धवला टीकेत (षट्खंडागम) आणि तिलोयपण्णत्तीच्या प्रारंभी मंगलाचे सहा प्रकार सांगितले आहेत: नाम, स्थापना, द्रव्य, क्षेत्र, काल आणि भाव. यांपैकी नाम, स्थापना, द्रव्य आणि भाव हे चार निक्षेप आहेत (एखाद्या वस्तूला समजून घेण्याच्या चार दृष्टी). त्यांना क्षेत्र आणि काल जोडून मंगलाचा सहा अंगांनी विचार केला आहे.

प्रकार	अर्थ	उदाहरणे
नाम मंगल	मंगलस्वरूप असलेल्यांचे केवळ नाव, जे उच्चारताच मन शुभ होते.	"अरहंत", "सिद्ध", "ऋषभदेव", "महावीर" ही नावे; णमोकार मंत्र आणि जिननामांचा जप.
स्थापना मंगल	मंगलस्वरूपाच्या गुणांची एखाद्या आकृतीत "स्थापना" करून त्याला तेच मानणे.	जिनप्रतिमा, जिनमंदिरे व चैत्यालये, कृत्रिम आणि अकृत्रिम जिनबिंबे, चरणपादुका.
द्रव्य मंगल	जो भविष्यात मंगलस्वरूप होणार आहे किंवा पूर्वी होता, तो आत्मा किंवा त्याचे शरीर; तसेच मंगलाशी जोडलेल्या वस्तू.	भावी तीर्थंकरांचा जीव; अष्टमंगल द्रव्ये: छत्र, चामर, कलश, ध्वजा, झारी, दर्पण, पंखा, ठोणा (सुप्रतिष्ठ).
क्षेत्र मंगल	जिथे तीर्थंकरांचे कल्याणक झाले, मुनींनी तप केले किंवा मोक्ष मिळवला, अशी पवित्र स्थळे.	कैलास (अष्टापद), चंपापुरी, ऊर्जयंत (गिरनार), पावापुरी, सम्मेद शिखर आणि इतर कल्याणक व सिद्धक्षेत्रे.
काल मंगल	तीर्थंकरांच्या कल्याणकांचे किंवा धर्माराधनेचे पवित्र काळ.	गर्भ, जन्म, तप, केवलज्ञान आणि निर्वाण कल्याणकांच्या तिथी; दशलक्षण, अष्टाह्निका, दीपावली (महावीर निर्वाण).
भाव मंगल	प्रत्यक्ष गुणरूप मंगल: केवलज्ञान आदि गुणांनी परिणत झालेला आत्मा आणि आपल्या आत्म्यातील शुद्ध भाव.	अरहंत व सिद्धांचे अनंत चतुष्टय; रत्नत्रयाने युक्त साधूंचे परिणाम; जिनभक्तीत रंगलेला शुद्ध भाव.

यातील भाव मंगल हेच खरे मंगल आहे. बाकीचे पाच प्रकार भाव मंगलाकडे नेणारे साधन आहेत, म्हणून त्यांनाही मंगल म्हटले आहे. चत्तारि दंडकात स्मरलेले चारही (अरहंत, सिद्ध, साधू आणि धर्म) भाव मंगलस्वरूप आहेत; त्यांचे नाव घेणे, प्रतिमेचे दर्शन, तीर्थक्षेत्रांची वंदना आणि पर्वांची आराधना हे इतर पाच प्रकारचे मंगल आहे.

लोकोत्तम: तिन्ही लोकांत यांच्याहून श्रेष्ठ काहीही नाही. अरहंत घातिया कर्मांचा नाश करून केवलज्ञानी झाले, सिद्ध सर्व आठ कर्मांपासून मुक्त झाले, साधू रत्नत्रयाच्या मार्गावर चालत आहेत, आणि धर्म हा या सर्वांना तिथपर्यंत पोहोचवणारा मार्ग आहे — म्हणून हे चारच उत्तम.

शरण: "सरणं पव्वज्जामि" म्हणजे "मी शरण जातो/स्वीकारतो". संसारात जन्म, जरा आणि मृत्यूपासून धन, कुटुंब किंवा सत्ता कोणीही वाचवू शकत नाही — हे अशरण अनुप्रेक्षेचे चिंतन आहे. अशा वेळी खरा आधार हे चारच. व्यवहारनयाने हे चार शरण आहेत; निश्चयनयाने पाहिले तर त्यांच्यासारखाच असलेला आपला शुद्ध आत्मा हाच अंतिम शरण आहे, आणि हे चार त्या आत्मस्वरूपाची ओळख करून देतात.

पठणाची पद्धत: णमोकार मंत्रानंतर, पूजा, सामायिक, प्रतिक्रमण, प्रवास किंवा कोणत्याही शुभ कार्याच्या आरंभी आणि दिवसाच्या सुरुवातीला व शेवटी हा पाठ म्हटला जातो. काही ठिकाणी याच्या पुढे "अरहंत मंगल, सिद्ध मंगल…" अशी हिंदी/मराठी पदेही गायली जातात.

टीप: पाठातील शब्दरूपे परंपरेनुसार थोडी वेगळी आढळतात — उदा. दिगंबर परंपरेत बहुधा "अरहंता", तर इतरत्र "अरिहंता"; तसेच "केवलिपण्णत्तो" / "केवलिपन्नत्तो". अर्थामध्ये कोणताही फरक नाही.