अशरण भावना

मृत्यूसमयी वा दुःखाच्या प्रसंगी इंद्र, चक्रवर्ती, बलवान पुत्र, विपुल धन, दुर्ग किंवा मंत्र-तंत्र — यांपैकी काहीही जीवाचे खरे रक्षण करू शकत नाही. रोग व मरण हे प्रत्येक जीवाला स्वतःच्या कर्मानुसार एकट्यालाच भोगावे लागतात. या असहायतेचे भान ठेवून जीवाने बाह्य आधारांवरील मिथ्या विश्वास सोडून पंच-परमेष्ठींची आराधना व स्वतःच्या शुद्ध आत्मस्वरूपाचा आश्रय घ्यावा, कारण तेच खरे व चिरंतन शरण आहे.

व्यवहार आणि निश्चय शरण: व्यवहाराने अरिहंत, सिद्ध, साधू आणि केवलीप्रणीत धर्म हे चार शरण आहेत (चत्तारि दंडक). निश्चयाने स्वतःचा ज्ञानस्वभावी शुद्ध आत्मा आणि रत्नत्रय हेच खरे शरण आहे — कारण कर्माचे फळ जीवाला स्वतःलाच भोगावे लागते, ते दुसरा कोणी घेऊ शकत नाही.

दृष्टांत: निर्जन वनात भुकेल्या वाघाच्या तावडीत सापडलेल्या हरणाच्या पिल्लाला जसे कोणीही वाचवू शकत नाही, तसे मृत्यू आणि कर्मोदयाच्या वेळी धन, सैन्य, वैद्य, मंत्र किंवा आप्तजन जीवाला वाचवू शकत नाहीत.

चिंतन कसे करावे: "ज्यांच्यावर मी विसंबून आहे तेही माझ्यासारखेच अशरण आहेत. ते प्रेम देऊ शकतात, पण माझे कर्म घेऊ शकत नाहीत. माझे खरे रक्षण म्हणजे धर्म — आणि तो माझ्याच हातात आहे."

फल: बाह्य आधारांवरील अवलंबन कमी होते, संकटात धीर टिकतो, भीती कमी होते आणि जीव देव-शास्त्र-गुरू व धर्माचा खरा आश्रय घेतो.

चत्तारि सरणं पव्वज्जामि, अरिहंते सरणं पव्वज्जामि, सिद्धे सरणं पव्वज्जामि, साहू सरणं पव्वज्जामि, केवलिपण्णत्तं धम्मं सरणं पव्वज्जामि। मी चार शरण स्वीकारतो — अरिहंत, सिद्ध, साधू आणि केवलीप्रणीत धर्म.

दल बल देवी देवता, मात पिता परिवार। मरती बिरियां जीव को, कोई न राखनहार॥ — पं. भूधरदास कृत 'बारह भावना' (हिंदी)